Kategori: Tíðindaskriv

Uppskot til samtyktar er lagt fyri tingið. Talan er um eitt anstøðuuppskot, sum í stuttum snýr seg um at fáa sálarfrøðingar inn í fólkaskúlan.

Sinnisbati var til hoyringar í málinum. Heilt grunnleggjandi er Sinnisbati av tí fatan, at jú meira vit kunnu fyribyrgja at børn og ung fáa álvarsligar sinnisligar avbjóðingar at dragast við, jú betri er tað. Fyri børnini, tey ungu, teirra familjur og ikki minst fyri trivnaðin í skúlunum og fyri alt samfelagið.

Málið LM-079/2020: Uppskot til samtyktar um økissálarfrøði er á uppá nógvar mátar eitt gott og slóðbrótandi uppskot.

At sálarfrøðingar blivu ein integreraður partur av fólkaskúlatilboðnum, eins og heilsufrøðingarnar eru tað í dag, hevði styrkt arbeiðið hjá lærarunum, námsfrøðingunum og stuðlað upp undir tað stóra arbeiðið, sum heilsufrøðingarnir longu gera úti á skúlunum umframt arbeiðið hjá Sernámi. Samstundis kann tað í summum førum lætta um summar av arbeiðsuppgávunum og trýstið á Sernám, tí meira fyribyrging av størri avbjóðingum, kann vera viðvirkandi til, at trupulleikarnar ikki vaksa seg so stórar, at meira viðgerð og fleiri skipanir skulu inn og gerast partur av málum. Samstundis má sernámsskipanin styrkjast munandi, soleiðis at tey enn betur enn í dag fáa loftað teimum børnum og ungum, sum hava størstu avbjóðingarnar.

Hóast barnaverndarstovunar kring landið hava møguleika at veita sálarfrøðiliga hjálp og viðgerð umvegis teirra stuðuls- og ráðgevingarskipan, kann tað í sjálvum sær gerast ein avbjóðing, at eitt barn, ið annars er vælfungerandi, skal gerast til eitt barnaverndamál.

Tá tosað verður um fyribyrging, snýr tað seg grundleggajandi um, at fokusið á okkara sinnisligu heilsu verður javnmett við okkara kropsligu heilsu. Heilsufrøðingarnar hava eina fjølbroytta útbúgving, har fokusið er flutt meira frá einans at snúgva seg um kropsligu heilsuna ímóti eisini at fevna um sinnisligu heilsuna. Tað er ordiliga jaligt. Hóast hetta jaliga rákið, kann í summum førum verða tørvur á meira og serfrøðiligari vitan innan sálarfrøðina.

Sinnisbati hevur ítøkiligar meiningar um, hvussu tilboðið við sálarfrøðingum í fólkaskúlanum skal skipast. Har eru ymiskar loysnir til leistir, sum kunnu nýtast. Eitt nú kann tað skipast á tann hátt, sum heilsufrøðingaskipanin er skipað í løtuni, har árligar viðtalur eru við flest allar nærmingar á skúlunum umframt at hava viðtalutíð gjøgnum skúlaárið annars. Stigmatisering av einstøkum nærmingum kann á henda hátt fyribyrgjast, soleiðis at mann heldur sær tilboðið sum eins fyri øll. Á tann hátt ger mann tað natúrligt og ein interegraðan part av okkara heilsufatan, at vit eins væl fara til eitt sálarheilsukanning eina ferð árliga, ella hvussu ofta tørvur skuldi verið á tí. Ein annar leistur kundi verið, at sálarfrøðingarnar eru á skúlunum nakrar tímar ella dagar um vikuna, soleiðis at opin hurð prinsippið kann praktiserast, og sálarfrøðingin á tann hátt eisini kann nýtast sum ráðgevi og sparringspartnari hjá heilsufrøðingunum.

Eitt uppskot um sálarfrøðingar í fólkaskúlanum er kærkomið, tí vit vita, at sinnisligar avbjóðingar millum tey ungu eru vaksandi. Hetta er ikki eitt serføroyskt fyribrigdi, men vit síggja tíverri, at føroysk ung í summum aldursbólkum hava tað verri samanborið við onnur lond, vit ofta leggja okkum upp at. Tað er ein avbjóðing, sum samfelagið og politiska skipanin mugu taka í allarstørsta álvara. Ikki bara tí vit í Sinnisbata siga tað, ella tí Fólkaheilsuráðið sigur tað, men eisini tí altjóða heilsustovnar siga tað. Serfrøðin sigur tað.

Longu nú er sálarsjúka størsta sjúkrabyrðan millum heilt ung fólk. Vit síggja, at hjá helvtini av øllum, ið verða rakt av sinnisligum sjúkum, sæst tað áðrenn 14. liviár og hjá 75% áðrenn 24. liviár. Samstundis síggja vit, at fleiri ung enda í ólukkuligum støðum, har rúsevni og misnýtsla fylla. Tað er ein samfelagsábyrgd, vit mugu lofta og ongantíð ov skjótt.

Uppskotið um økissálarfrøði fevnir ikki einans um fólkaskúlarnar, men leggur eisini upp til, at skipanin skal lofta børnum heilt niður í dagsstovnaaldur. Tað kann Sinnisbati einans taka undir við og mæla politisku skipanini til at taka undir við. Fyribyrging er lykilin.

Týdningarmikið er at síggja hesa skipan og uppskot sum eina íløgu í framtíð okkara, tí hóast vit helst ikki vilja seta tøl á trupulleikarnar hjá fólki, so er tað ongin loyna, at tað ikki loysir seg fyri samfelagið IKKI at leggja í. Tað gevur til eina og hvørja tíð meining at gera íløgur í skipanir, sum kunnu virka fyribyrgjandi og styrkja tey tilboð, sum longu virka á økinum.

Hóast uppskotið er eitt anstøðuuppskot og bleiv felt við 2. viðgerð í tinginum hin. 27. apríl, so mælir Sinnisbati til, at arbeitt verður víðari við uppskotinum og at ein loysn verður funnin í felag, sum er hóskandi fyri allar partar og fakfólk, ið longu arbeiða á dagstovnaøkinum og í okkara fólkaskúla.

Hetta er ein syndarligur standur vit eru í, at so nógv eru á bíðilista, og handan hesi børn og ung eru sperdar
familjur og onnur avvarðandi. Skúlin t.d. har lærarin er ørkymlaður um næmingin, ítróttarfelagsskapurin har
tann, sum er ússaligur kanska ikki kann luttaka longur, vinfólk hjá barninum og tí unga, sum ikki skilja, hvat
er á vási o.s.fr.

Hvar hoppar ketan av? Jú, vit mangla fígging, so at fakfólk her heima, og tey, sum vit keypa inn uttanífrá,
sleppa til arbeiðis at útgreina hesi, okkara dýrabarasta tilfeingi, børn og ung, sum standa á langa
bíðilistanum. Sinnisbati vil staðiliga heita á avvarðandi politiska mynduleika og málaráð at játta hesa fígging,
ongantíð ov skjótt, tí vit vita, at skjót hjálp er besta hjálp, tá ið vit tosa um psykiatriskar problematikkir.
Lat okkum, sum landið, ið er ein úrmælingur í at basa og halda koronu frá hurðini, somuleiðis verða
heimsmeistari í at hava eina barna- og ungdómspsykiatri, har eingin hongur á einum bíðilista eina løtu ov
leingi.

Vit byggja tunnlar og menna okkara undirstøðukervi, hetta er gleðiligt og gott fyri Føroyar. Hetta kostar
milliónir, og í nøkrum føri milliardir, og okkara politiska skipan himprast ikki serliga nógv við at fara undir
hesar risa verkætlanir. Sinnisbati vil heita á tykkum, sum taka politiskar avgerðir, og kunnu játta tann
pening, sum skal til á psykiatriska økinum, ið útgreinar og viðgerð okkara ungu, um at sína somu vælvild,
sum víst verður á undirstøðukervsøkinum. Felags fyri báðar íløgur er, at tær í longdini spara seg sjálvar inn
aftur fleirfaldað.

Tað er torført at vita, hvar ein skal byrja og enda, eftir at vit hoyrdu  tíðindini í kringvarpinum á middegi í gjár, 16. desembur;  tíðindini um, at bíðitíðin at sleppa til viðgerð í Barna- og Ungdómspsykiatriini seinasti árið er vaksin úr tveimum mánaðum upp í eitt ár! Í 2019 vóru 183 børn og ung ávíst til kanningar, meðan talið fyri 2020 nærkast teimum 300 - ein vøkstur á 65%! Eisini verður kunnað um, at á einans nýggju mánaðir er bíðilistin vaksin úr 38 upp í 123 børn og ung. Tað er als ikki nóg gott.

Spurningurin er so, hvar skulu vit kasta bóltin? Og um vit kasta, fer nakar so at lofta, ella verður bólturin umskapaður til ein springbólt, sum ei vil stegða við at hoppa aftur á fram, frá stovni til stovn, frá myndugleika til myndugleika. Tað lættasta í hesum føri er sjálvandi at blaka ábyrgdina frá sær, blaka við rúnu ella gerast trongskygdur. Men vit kunnu ikki koma rundanum, at hetta lættiliga kann rópast eitt umsorgarnarsvik av hesum børnum og ungum, framt av skipanini. Men hvør er tað so, sum eigur hendan umrødda bóltin? Bólturin, ið ímyndar verulig fólk, okkara dýrabarasta tilfeingi, børnini og tey ungu.

Í innslagnum á middegi greiðir yvirlækni í Barna- og Ungdómspsykiatriini, Súsanna Reinert Petersen, frá møguligu orsøkum til, at hækkingin er so stór, samstundis við at hon setur orð á, hvussu álvarsom støðan er. Og slík úttalisi frá serfrøðingum EIGA at vakja størri ans og avgjørt størri ans enn higartil.

Eitt dømi á hesum er, tá formaðurin í Fólkaheilsuráðnum, Magni Mohr, var úti herfyri, at rópti politisku skipanin upp, tí nýggja fólkaheilsukanningin ikki sýnist at bliva tikin í nóg stórum álvara. Aftur og aftur verða kanningar og úttalisi hjá serfrøðingum negliserað, niðurtalað og sett spurnartekin við. Vit síggja nærum allastaðni somu gongd: fleiri og fleiri ung fáa tað torført sálarliga og fleiri og fleiri ung verða ávíst til útgreining og psykiatriska viðgerð. Men hvat verður í veruleikanum gjørt við tað? Tað er sjálvsagt sera jaligt, at nýggja royndarskipanin við ókeypis sálarfrøðilig hjálp til ung millum 15-35 ár nú verða sett í verk. Men tíverri er tilboðið einans til tey ungu, sum longu eru blivin sjúk. Vit kunnu eisini koma at síggja, at fleiri ung fáa diagnosur, sum angist og tunglyndi, tí tað krevst fyri at fáa gleði av júst hesum  tilboðnum. Eitt tilboð sum annars kundi virka fyribyrgjandi, soleiðis ung ikki noyðast at fáa eina diagnosu, áðrenn hjálp kann veitast.

Men hvat skal í roynd og veru til, fyri at politiska skipanin vaknar, soleiðis av álvara? Tí herfyri, tá Magni Mohr, professari, og formaður í Fólkaheilsuráðnum, var úti og segði, at vit MUGU taka tað í álvara, at fleiri og fleiri ung kenna seg strongd og tung í huga, so verður hetta aftur tosað niður og goymt burtur. Sannleikin er tann, at vit tosa ikki um ung, sum hava trupuleikar við at ganga í student og samstundis passa eitt frítíðarstarv. Vit tosa ikki um ung, ið búgva heima hjá foreldrinum, passa skúlan, og kenna tað til tíðir stressandi at gera nógvar skúlauppgávur. Nei, vit tosa um øll tey ungu, sum í verandi løtu IKKI megna at taka eina miðnámsskúlaútbúgving, tí tey hava ov nógvar avbjóðingar í lívinum. Avbjóðingar sum røkka út yvir “vanligu” tannáringa-trupulleikar. Tí ja, tað kann vera strævið at vera tannáringur, og ja, tað er til tíðir strævið at hava nógvar skúlauppgávur og skula hava alt annað at ganga upp: arbeiði, frítíðarítriv og at passa familju og vinfólk. Men í hesum føri eru vit farin víðari enn hetta. Tað er ikki tað, talan er um. Vit tosa heilt grunnleggjandi um aðrar orsøkir til strongd og mistrivnað, sum eru sera viðfevndar og gjøgnumgangandi í kanningini hjá Fólkaheilsuráðnum. Tað mugu vit tosa um. Vit mugu seta orð á, at fimta hvør kvinna og tíggjundi hvør maður í aldrinum 18-24 ár hava havt eina sálarliga sjúku, sum hevur vart longri enn seks mánaðir. Og á  orsøkirnar til, at onnur hvør kvinna og triði hvør maður í aldursbólkinum 18-24 ár kenna seg strongd. Vit eru farin víðari har frá, har vit kunnu seta okkum á hendunum og siga, at ein og hvør sjálvur má taka ábyrgd og íðka meira ítrott ella “taka seg saman”. Tí tað er ikki tað sum tað snýr seg um. Grunnleggjandi snýr hetta seg um, hvussu vit raðfesta, og ikki raðfesta sálarheilsu og psykiatriska økið í Føroyum. Og ja, eg veit gott, at psykiatriska økið er raðfest hægri seinastu árini, men har manglar so nógvar batar á so nógvum økjum, at tað krevur meira enn bara líka nakrar fáa milliónir her og dér. Tað snýr seg um virðing og viðurkenning av, at vit hava eina samfelagsligan trupulleika og nakað vit í tí stóra heili ikki taka í álvara. Tí um vit gjørdu tað, so hevði sálarheilsuøkið og psykiatriini verið hægsta raðfesting í løtuni.

Tá World Economics Forum á sínum fundi í febuar í ár legði fram karmar fyri sálarheilsu, bleiv sagt, at vánarlig sálarheilsa millum ung er eins órógvandi sum veðurlagsbroytingarnar.  Og tá Altjóða Heilsustovnurin metir at tunglyndi verður størsta fólkasjúkan í 2030, so kunnu vit ikki lata eyguni aftur og lata sum um, tað ikki er til.

Tá vit kunnu játta hundraðtals milliónir til tunnlar og vegir, hví kunnu vit so ikki trýggja trivnaðin hjá okkara børnum og ungum?

Tíðin er við at renna undan okkum, og vit kunnu sum eitt av ríkastu samfeløgum í heiminum, ikki vera tað bekent yvirfyri okkara børn og ungum - og ikki mist  yvirfyri øllum avvarðandi, ið standa vónleys aftur við einari alt ov stórari ábyrgd, tey als ikki eiga at hava.

Tað er sera jaligt at hoyra og síggja, at vit eru blivin meira tilvitað í føroyska samfelagnum, tá tað kemur til okkara sálarheilsu og serligt millum tey ungu, at minni tabu er knýtt at sálarligu diagnosunum og at fáa sær hjálp - men broytingin má eisini henda inni í skipanini Hugburðsbroytingin og virðingin.

/Nevndin í Sinnisbata