TÍÐINDI

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Altjóða Sálarheilsudagurin er eitt afturvendandi tiltak, sum í ár, fyri fjóðru ferð, verður hildin sum eitt størri kunningartiltak, har fleiri stovnar og feløg fáa høvið at vísa á teirra virksemi innan psykiatriska økið.

 

Tiltakið verður í Perluni og á Reinsarínum í Tórsgøtu í Tórshavn sunnudagin 10. oktober 2021.

 

Upplegg, tónleikur og básar við kunning um stovnar, feløg og onnur, sum arbeiða innan økið, eru við á degnum.

 

Evnið fyri dagin í ár verður "Mental Health in an Unequal World". Tað er evnið sum World Federation for Mental Health hevur valt fyri dagin 2021.

 

Á tiltakinum í Tórsgøtu verða millum annað varpað ljós á:
Ung og sálarheilsu, seksualitetur og sálarsjúku og minnilutastrongd.

 

Drekkamunnur og søtt til góman verður at fáa.

Tiltakið byrjar kl. 14, og tað er ókeypis. Øll eru vælkomin.

 

Skráin fyri dagin verður lýst seinni.

 

--

 

Feløg og stovnar, sum hava hug at hava ein bás hendan dagin, eru vælkomin at seta seg í samband við Lauru Apol, aðalskrivara í Sinnisbata við at ringja á 597913 ella við at skriva til laura.apol@sinnisbati.fo. At hava bás er ókeypis.

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Ársins Sálarheilsuvirðisløn 2021 – hevur tú eitt hugskot?

Hevur tú eitt uppskot til hvør skal hava ársins sálarheilsuvirðisløn?

Freistin at senda uppskot inn er mánadagin 4. oktobur á middegi:

Sinnisbati fer fyri fimtu ferð, í sambandi við Altjóða Sálarheilsudagin 10. oktober, at handa eina Sálarheilsuvirðisløn til ein einstakling ella bólk. Almenningurin, einstaklingar og feløg fáa við hesum høvi at skjóta upp, hvør hevur hendan heiður uppibornan.

Endamálið við eini slíkari Sálarheilsuvirðisløn er, at heiðra ein ella fleiri, sum hava gjørt eitthvørt átak, tiltak ella annað, sum á serligan hátt hevur varpað ljós á sálarheilsu, og gjørt eitt arbeiði fyri at bøta um og/ella arbeiða sálarheilsu fremjandi. Høvi er til at skjóta einstaklingar og bólkar upp, vísandi til tiltøk, sum verða framd kring alt landið.

Øll kunnu tilnevna, hvør skal hava Sálarheilsuvirðislønina. Ein dómsnevnd ger síðani av, hvør skal hava heiðurin av at fáa
Sálarheilsuvirðislønina, út frá innkomnu uppskotunum. Virðislønin verður handað á Altjóða Sálarheilsudegnum hin 10. oktobur.

Uppskot kunnu sendast Sinnisbata á sinnisbati@sinnisbati.fo í seinasta lagi mánadagin tann 4. oktober á middegi.

 

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Hevur tú hug at gerast skrivstovufólk hjá Sinnisbata?

Hevur tú áhuga fyri sálarheilsu og hug at fáa meira innlit og vitan um sálarsjúkur og sálarheilsuøkið, sum heild? So er tað møguliga tær, vit leita eftir!

Sinnisbati sóknist eftir skrivstovufólki at starvast á skrivstovuni hjá felagnum 10 tímar um vikuna. Starvið hóskar seg væl til lesandi, ið lesa hægri lestur ella ein, sum ynskir eyka arbeiðstímar. 

Arbeiðsuppgávurnar á skrivstovuni hjá Sinnisbata eru  fjølbroyttar, avbjóðandi og ikki minst áhugaverdar. Í tøttum samstarvi við aðalskrivara felagsins, nevndina, sjálvboðin og yrkisstarvsfólk knýtt at felagnum, kemur tú at arbeiða við skrivstovuuppgávum í einum føroyskum áhugafelagsskapi í støðugari menning, har nógv spennandi er at fáast við.  

Sinnisbati er ein sjálvboðin áhugafelagsskapur fyri fólk, ið hava sálarsjúku og avvarðandi teirra. Felagið er átrúðnaðarliga og politiskt óheft.  Sinnisbati bleiv sett á stovn í 1982 og arbeiðir  fyri at bøta um korini hjá menniskjum við sálarligum avbjóðingum og sjúkum, umframt at kunna um sálarsjúku og skipa fyri átøkum, sum kunnu lætta um gerandisdagin hjá hesum fólkum og arbeiða fyribyrgjandi. 

ARBEIÐSUPPGÁVUR OG FØRLEIKAR

Tínar arbeiðsuppgávur fevna m.a. um at:

  • samskifti við og móttøku av fólki, ið venda sær til felagið umvegis teldupost og telefon, eitt nú limir, myndugleikar, stovnar og samstarvsfelagar
  • samskipa og skráseta hagtøl (áheitanir til felagið)
  • leggja bókhaldið til rættis og gera klárt til bókhaldaran
  • journalisering og rættlestur
  • aðrar fyrisitingarligar uppgávur

Vit ynskja, at tú hevur áhuga innan málsøkið, sum Sinnisbata arbeiðir við og hevur góðar telduførleikar, umframt góðar málsligar førleikar á føroyskum. Harumframt ynskja vit, at tú:

  • er jalig/ur og ágrýtin
  • dugir at arbeiða sjálvstøðugt
  • er væl skipað/-ur í tínum arbeiði
  • hevur góð evni at samstarva

Tað er ein fyrimun, at tú hevur royndir innan samskifti og umsiting, men tað er ikki eitt krav. Vit skulu nokk seta teg væl inn í viðuskiftini. Starvið sum skrivstovufólk í Sinnisbata er sera liðiligt og arbeiðstíðin kann lættiliga leggjast eftir lesnaðin og/ella øðrum arbeiði. 

LØN OG TREYTIR

Talan er um eitt starv við ein setanarbrøkur á 1/4  frá 1. september 2021. Starvsbrøkurin kann tó hækka upp í 15 tímar um vikuna, um tørvur verður á tí.  Starvið er lønt sambært sáttmála millum Fíggjarmálaráðið og Starvsfelagið.  

UPPLÝSINGAR OG UMSÓKN

Til ber at lesa meira um Sinnisbata og virksemið hjá felagnum á www.sinnisbati.fo.  Meira kunning um starvið fæst við at venda sær til Lauru Apol, aðalskrivara, á teldupost  laura.apol@sinnisbati.fo

Umsókn við viðkomandi skjølum skal sendast í telduposti til sinnisbati@sinnisbati.fo  í  seinasta lagi á miðnátt tann 16. august.

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Børn við serligum tørvi og avbjóðingum tikin sum gíðslar

Tað er als ikki nóg gott og kann á ongan hátt góðtakast, at børn og ung við serligum tørvi og avbjóðingum skulu líða undir einum stríði, tey als einki eiga í.

Serlig skipan MÁ gerast, so hesi børn og aðrir útsettir bólkar ikki verða rakt eyka hart, tá verkføll eru.

Vit mangla fakfólk á námsfrøðiliga økinum; í barnagørðum og á serøkinum. Hesi skulu hava virðiligar sømdir at arbeiða undir, men ongantíð mugu sáttmálaósemjur raka á henda hátt, soleiðis at børn og ung uppliva at vera fyri mismuni, tí tey hava tørv á eyka stuðli og serflokka/skúla-tilboði.

Hesi børn og ung hava ikki uppiborið at verða tikin til gíðsla í nøkrum stríði, men skulu verða javnsett við onnur børn og ung og sleppa at ganga í skúla á jøvnum føti við teirra javnaldrar, hóast tey hava avbjóðingar av dragast við.

Hetta rakar ikki einans børnini og tey ungu, men eisini tey, ið varða av. Foreldur, ommur, abbar og onnur, sum standa teimum nær, eru í einari sera torførari støðu, sum frammanundan kann kennast avbjóðandi.

Vit heita tí staðiliga á partarnar, ið hava ein veruligan leiklut í ósemjuni, um at koma aftur til samráðingarborðið, soleiðis at ein varandi og haldfør loysn fyri allar partar verður funnin.

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Tíðindaskriv: Kann hugsast at nøkur eru á bíðilistanum til Barna- og ungdómspsykiatri, sum ongantíð áttu at staðið har?

Kann hugsast at nøkur eru á bíðilistanum til Barna- og ungdómspsykiatri, sum ongantíð áttu at staðið har?

Í løtuni eru nógv eygu vend ímóti bíðilistanum í Barna- og ungdómspsykiatriini, serliga nú leiðandi yvirlæknin á Psykiatriska deplinum, Tormóður Stóra, var í Degi og Viku og segði frá, at ov nógv børn verða send til útgreiningar.

Tað, at tað enn einaferð verður varpað ljós á støðuna, er neyðugt. At so nógv børn standa á bíðilista til útgreining í Barna- og ungdómspsykiatriini í løtuni, er ein harmilig støða, men hon er eisini tvíbýtt. Tað er eingin ivi í, at fleiri børn og ung verða send til útgreiningar, tí fakfólk, foreldur og onnur í størri mun pressa á, tí meira fokus er á trivnaðin hjá børnum og ungum, og vit eru meira tilvitað um diagnosur sum ADHD, ADD og autismu enn bara fyri fáum árum síðani. Tað, at børn og ung við avbjóðingum í størri mun enn áður blíva loftað, er í sjálvum sær jaligt, men vit síggja eisini, at tær skipanir og teir stovnar, sum skulu lofta børnum so tíðliga sum møguligt, í nógvum førum ikki náa á mál; tað er ikki tí tey ikki royna og ikki vilja, men uppgávan er kompleks og ávísum føri røkka ressursirnir ikki.  

Eitt leikfólk hevði ongantíð fingið loyvi at átikið sær uppgávuna hjá einum skurðlækna í okkara heilsuverki

Tað munnu vera fá, ið eru ósamd við Tormóð Stórá í tí, hann segði í Degi og Viku 25. mai, men tíverri eru tað ikki nýggj tíðindi. Sjálvur hevur hann sagt tað alment fleiri ferðir seinastu árini, men hann er ikki eina um at rópa varskó. Tað gera onnur fakfólk, avvarðandi, áhugafeløg og stovnar alla tíðina. Hví er tað so, at støðan enn ikki er batnað munandi og enn fleiri ressursir og førleikamenning eru koyrd í tær skipanir og stovnar, sum virka rundan um børnini? Hví er tað so, at vit ferð eftir ferð skulu vera vitni til, at eitt nú dagstovnaøkið verður niðurraðfest í so stóran mun, at tað er beinleiðis í móti teimum ásetingunum, sum eru álagdar eitt nú kommununum. Sambært dagstovnalógini §8, stk.4. skulu 2/3 av starvsfólkahópinum vera fakfólk og 1/3 kann vera hjálparfólk, tí tað er ikki einans ein landsuppgáva at lofta børnum við avbjóðingum. Tað er so avgjørt eisini ein kommunal uppgáva. Jú meira vit kunnu fyribyrgja, at støðan hjá børnum við avbjóðingum versnar og noyðast í psykiatriska viðgerð, jú betri. So er nógv vunnið, bæði so og so.

Tórmóður Stórá sigur at bíðilistin er ov langur, men hann sigur eisini at føroysk børn eru ikki upp á so stutta tíð vorðin so nógv verri fyri, at bíðilistin til Psykiatriska deplinum er tvífaldaður upp á stutta tíð – hann sigur at ov nógv vera víst til útgreining. Hví er støðan so? Hetta er ein kompleksur spurningur, men hetta niðanfyri gevur kanska eina sannlíka frágreiðing:

1) At teir kommunalu stovnar, sum eru um børnini ikki megna uppgávuna, vegna viðurskiftini, sum eru lýst omanfyri – Dugnalig og nærløgd hjálparfólk og námsfrøðingar kempa hvønn dag og gera eitt gott arbeiði, men eitt starvsfólk ( í mongum føri ófaklært, eisini ung og óroynd) til seks vøggustovubørn og eitt starvsfólk til tíggju barnagarðsbørn, ein stóran part av gerandisdegnum, á okkara dagstovnaøki, 200 gerandisdagar árliga, sigur seg sjálvt má ganga galið.

Um tey menningarsálarfrøðiligu ástøðini lærdir háskúlar, umvegis gransking hava ment, hava nakað sum helst upp á seg, er tað, sum fer fram á dagstovnaøkinum fullkomuliga burtur í vón og viti – hetta er ein grovur pástandur, tíverri vænta vit, at hann er meira rættur, enn gott er. Hetta vísir seg hjá nøkrum børnum, sum atferð og reaktión, ið gevur illgruna um trupulleikar, vegna at barnið misstrívist, ella barnið hevur eina sunna reaktión í einari skipan, sum ikki er nøktandi. Vit hava valt at innrætta okkara vælferðarskipan, har tað at vera um børn okkara frá 1 - 6 ár er ein felagsuppgáva ímillum dagstovn og heim, ella tað vit kalla fyri dupult sosialisering. Eru stovnar væl mannaðir, har býtislykilin ímillum fakfólk og hjálparfólk stemmar, og nokk av fólki er til arbeiðis, er hetta forsvarligt og gevur góðar og mennandi karmar hjá børnum at vaksa upp í, men soleiðis er ikki stætt á okkara dagstovnaøki, sum nú er og hevur ikki verið tað leingi.

2) Tá ið barnið fer í skúla, eru sannlíkindi fyri, at trupulleikin vegna mistrivna í smá barnaárum fylgir við, og lærarin sær nú avleiðingar av tí, sum m.a. eru langtíðarárin av einum niðurraðfestum dagstovnaøki. Heldur ikki inni í fólkaskúlanum megnar nakar rættiliga at lofta nógvum børnum har lærutrupulleikar, atferðartrupulleikar og fyri nøkur umfatandi skúlanoktan o.l. stingur seg upp.

3) Tað má vera ein smidligari og betri máti at lofta nógv av teimum børnum, sum eru umrødd omanfyri, sum hava lættari til moderat órógv og misstrívast, uttan at Psykiatriski Depilin verður innblandaður. Bæði á dagstovnaøkinum, í fólkaskúlanum og á sernámsøkinum v.m. eru instansir, ið eiga at justera bæði mannagongdir og arbeiðshættir, so børn og ung fáa skjóta, góða, fyribyrgjandi og umlættandi hjálp, sum virkar bæði effektivt og væl. Tað kann ikki passa, at í einum samfelag, ið telur áleið 53.000 individ (á stødd við eina av teimum smærru kommununum uttanlands)  ikki er meira kimiligt og samstarvandi. Tá so nógv vera sett á bíðilistan, sum kanska ikki hava tørvin at vera har, leingir hetta um tíðina, har barnið, ið veruliga tørvar greining á Psykiatriska deplinum, sleppur framat. 

Vit kunnu ikki endurtaka tað nóg ofta. Tað er ikki líkamikið, um starvsfólkini á dagstovnunum eru námsfrøðingar, ella hjálparfólk, soleiðis er tað, og hetta skal ikki skúgvast til viks við útsøgnum, so sum at øll kunnu arbeiða við børnum. Hetta er ein ignorantur og ein hopleyst foroldaður hugsunarháttur. Sum yvirskriftin sipar til, vit fara jú heldur ikki til eina operatión og lata ein ófaklærdan persón skurðviðgerða okkum. Vit tosa um okkara børn og ommu- og abbabørn, sum hava uppiborið allarbestu tilboð, einki minni. Vit endurtaka at hóast hjálparfólkini í flestu førum eru dugnalig, hava relatiónsførleika og eru góð við børnini, so eru tey ikki fakligt nóg væl ílatin og skulu ei heldur standa við ov stórari ábyrgd. Námsfrøðiliga fakligheitin er alt avgerðandi fyri eitt gott barnalív í dagsins vælferðarsamfelag, har dupultsosialisering er støðan. Tað er heldur ikki líkamikið um normeringin er for lág. Tað er ein orsøk til frá náttúrunar hond, at ein kvinna sum oftast bert eigur eitt barn í senn. Hvat fær okkum, at trúgva at tað er forsvarligt, at eitt fólk kann menna og ansa seks smáum børnum í aldrinum frá eitt til trý ár ein stóran part av degnum? 

Ketan má ikki hoppa av longu í súkklusmiðjuni

Tá fakfólk og áhugafelagsskapir rópa varskó, eru politikkarar skjótir at fara út at siga sína hugsan og vísa á, at meira eigur at vera gjørt, og ofta peikandi eftir hvørjum øðrum, hví gjørdu tit ikki okkurt, tá ið tit sótu við politiska valdinum o.s.fr. Men spurningurin er, hvønn veg pílurin vendir. Tíverri er tað so, at um eitt barn, ella vaksin skal hava hjálp, stuðul ella veiting frá almennum skipanum, so er ein diagnosa oftast ein treyt fyri at fáa hjálpina. Tað er ikki nakað vit kunnu broyta her og nú, men vit kunnu vísa á tað ferð eftir ferð, og sum vit saman við nógvum øðrum eisini gera, at ein diagnosa skal ikki altíð vera ein treyt fyri at fáa hjálp ella stuðul, tvørturímóti eiga vit at royna at forða fyri, at tað verður neyðugt hjá børnum og ungum, at fáa tað so ringt, at tey til endans skulu í psykiatriska viðgerð. 

Tað eru landspolitikkarar og kommunalpolitikkarar sum kunnu broyta og seta nýggja kós. Landspolitikkarar gera lógirnar og kunngerðirnar, so respektivu myndugleikar, ið varða av økjum, vit hava víst á omanfyri, fáa arbeitt. Í kommunum kann lokalpolitikkarin til eina og hvørja tíð krevja og avgera, at peningur verður raðfestur soleiðis at normering á dagstovnaøkinum ongantíð er nakað ein skal kempa fyri at fáa at ganga upp. “Ketan má snøgt sagt ikki hoppa av longu hjá súkklusmiðjunum” Politiska arbeiðið er ikki nøktandi í løtuni í mun til fíggjarliga partin á vælferðarøkinum.  Vit hinumegin borðið, í hesum føri áhugafelagsskapurin Sinnisbati, kunnu einans vísa á trupulleikarnar og royna at rópa á politisku skipanina, fáa hana at lurta og taka atlit. Í síðsta enda er tað politiska valdið, sum stendur við lyklinum til ein stóran part av loysnini. 

Nøkur fara altíð at hava tørv á diagnosu og viðgerð

Vit mugu tó ikki undirmeta tørvin hjá summum á psykiatriskari viðgerð og at fáa eina diagnosu, sum liður í at fáa røttu viðgerð. Ein diagnosa er ikki eitt stempul, men eitt arbeiðsamboð hjá sálarfrøðingum og læknum. Vit skulu ikki “stempla”, ella “brennimerkja” børn, men lofta teimum. Hetta gera vit við øktum samstarvi millum viðkomandi stovnar,  umframt at Psykiatriski Depilin fær røttu umstøðurnar at arbeiða undir, tá ið tað snýr seg um barna- og ungdómspsykiatri. Har er einki, sum eitur “hatta er kommunalt øki” ella “ein lands uppgáva”. Hetta er ein felags uppgáva, sum alt samfelagið má loysa í felag. Tað eiga vit at megna í okkara lítla samfelag.

/Nevndin í Sinnisbata

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Kunning: Sinnisbati fingið ungdómstoymi

Sinnisligar avbjóðingar raka breitt og ikki einans ein avísan aldursbólk. Tó siga flest allar kanningar á økininum, at fleiri og fleiri ung gerast illa fyri sinnisliga og dragast við avbjóðingum, sum eitt nú angist, strongd, tunglyndi og einsemi. Nýggjasta fólkaheilsukanningin hjá Fólkaheilsuráðnum vísir júst á tí gongdini. Ein sera ræðandi gongd, sum er neyðug at varpa ljós á og gera nakað við. Sinnisbati hevur í fleiri ár varpað ljós á gongdina og veitt upplýsing og tilvit, og nú er næsta stig at fáa tey ungu meira við í arbeiðnum at finna loysnir, skapa enn størri tilvit í samfelagnum og skipa fyri upplýsandi tiltøkum, sum eru ætlað at virka fyribyrgjandi, kunnandi og kveikjandi hjá føroyski ungdómurin. 

Rúmd og karmar fyri ungdómurin

Sinnisbati hevur seinastu árini verið ein sera virkin felagsskapur, bæði í samfelagnum, millum fólk, og politiskt, har avbjóðingarnar hjá ungdóminum hava fylt nógv og fylla meira og meira. Tí er tað eitt heilt natúrligt næsta stig at stovna eitt ungmannafelag. Á fyrsta introfundinum 6. apríl møttu 11 ungdómar upp og á næsta fundinum vóru 17. Síðani hava tey ungu møtst reguliga mánakvøld, har tey hava arbeitt við eitt nú intro-kafé, sosialar miðlar, kampanjum og eina poddvarpsrøð. Fyribils er ungdómstoymið undir veingjunum hjá Sinnisbata, men innan stutta tíð fer ungdómstoymið at stovna eitt ungdomsfelag, ið fer at verða rópt Sinnisbati Ung, ella í dagliga talu SBU. 

Nevndin stuðlar 

Nevndin í Sinnisbata er stuðlandi í arbeiðnum hjá teimum ungu og gleðist um, at fáa ungar kreftir inn í felagnum. Tá talan eru um ungdómsviðuskifti, hevur tað alstóran týdning, at tey ungu sjálvi eru við at seta dagsskránna og karmarnar fyri arbeiðnum. Ætlanin er, at ungmannafelagið fær eitt umboð í nevndina í Sinnisbata, soleiðis at eitt gott og tætt samstarv verður millum móðurfelagnum og ungmannafelagnum. 

Meira kunning um stovnandi aðalfund hjá SBU kemur seinni.

Fyribils búmerki
Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Tíðindaskriv: Tá góð uppskot verða feld

Uppskot til samtyktar er lagt fyri tingið. Talan er um eitt anstøðuuppskot, sum í stuttum snýr seg um at fáa sálarfrøðingar inn í fólkaskúlan.

Sinnisbati var til hoyringar í málinum. Heilt grunnleggjandi er Sinnisbati av tí fatan, at jú meira vit kunnu fyribyrgja at børn og ung fáa álvarsligar sinnisligar avbjóðingar at dragast við, jú betri er tað. Fyri børnini, tey ungu, teirra familjur og ikki minst fyri trivnaðin í skúlunum og fyri alt samfelagið.

Málið LM-079/2020: Uppskot til samtyktar um økissálarfrøði er á uppá nógvar mátar eitt gott og slóðbrótandi uppskot.

At sálarfrøðingar blivu ein integreraður partur av fólkaskúlatilboðnum, eins og heilsufrøðingarnar eru tað í dag, hevði styrkt arbeiðið hjá lærarunum, námsfrøðingunum og stuðlað upp undir tað stóra arbeiðið, sum heilsufrøðingarnir longu gera úti á skúlunum umframt arbeiðið hjá Sernámi. Samstundis kann tað í summum førum lætta um summar av arbeiðsuppgávunum og trýstið á Sernám, tí meira fyribyrging av størri avbjóðingum, kann vera viðvirkandi til, at trupulleikarnar ikki vaksa seg so stórar, at meira viðgerð og fleiri skipanir skulu inn og gerast partur av málum. Samstundis má sernámsskipanin styrkjast munandi, soleiðis at tey enn betur enn í dag fáa loftað teimum børnum og ungum, sum hava størstu avbjóðingarnar.

Hóast barnaverndarstovunar kring landið hava møguleika at veita sálarfrøðiliga hjálp og viðgerð umvegis teirra stuðuls- og ráðgevingarskipan, kann tað í sjálvum sær gerast ein avbjóðing, at eitt barn, ið annars er vælfungerandi, skal gerast til eitt barnaverndamál.

Tá tosað verður um fyribyrging, snýr tað seg grundleggajandi um, at fokusið á okkara sinnisligu heilsu verður javnmett við okkara kropsligu heilsu. Heilsufrøðingarnar hava eina fjølbroytta útbúgving, har fokusið er flutt meira frá einans at snúgva seg um kropsligu heilsuna ímóti eisini at fevna um sinnisligu heilsuna. Tað er ordiliga jaligt. Hóast hetta jaliga rákið, kann í summum førum verða tørvur á meira og serfrøðiligari vitan innan sálarfrøðina.

Sinnisbati hevur ítøkiligar meiningar um, hvussu tilboðið við sálarfrøðingum í fólkaskúlanum skal skipast. Har eru ymiskar loysnir til leistir, sum kunnu nýtast. Eitt nú kann tað skipast á tann hátt, sum heilsufrøðingaskipanin er skipað í løtuni, har árligar viðtalur eru við flest allar nærmingar á skúlunum umframt at hava viðtalutíð gjøgnum skúlaárið annars. Stigmatisering av einstøkum nærmingum kann á henda hátt fyribyrgjast, soleiðis at mann heldur sær tilboðið sum eins fyri øll. Á tann hátt ger mann tað natúrligt og ein interegraðan part av okkara heilsufatan, at vit eins væl fara til eitt sálarheilsukanning eina ferð árliga, ella hvussu ofta tørvur skuldi verið á tí. Ein annar leistur kundi verið, at sálarfrøðingarnar eru á skúlunum nakrar tímar ella dagar um vikuna, soleiðis at opin hurð prinsippið kann praktiserast, og sálarfrøðingin á tann hátt eisini kann nýtast sum ráðgevi og sparringspartnari hjá heilsufrøðingunum.

Eitt uppskot um sálarfrøðingar í fólkaskúlanum er kærkomið, tí vit vita, at sinnisligar avbjóðingar millum tey ungu eru vaksandi. Hetta er ikki eitt serføroyskt fyribrigdi, men vit síggja tíverri, at føroysk ung í summum aldursbólkum hava tað verri samanborið við onnur lond, vit ofta leggja okkum upp at. Tað er ein avbjóðing, sum samfelagið og politiska skipanin mugu taka í allarstørsta álvara. Ikki bara tí vit í Sinnisbata siga tað, ella tí Fólkaheilsuráðið sigur tað, men eisini tí altjóða heilsustovnar siga tað. Serfrøðin sigur tað.

Longu nú er sálarsjúka størsta sjúkrabyrðan millum heilt ung fólk. Vit síggja, at hjá helvtini av øllum, ið verða rakt av sinnisligum sjúkum, sæst tað áðrenn 14. liviár og hjá 75% áðrenn 24. liviár. Samstundis síggja vit, at fleiri ung enda í ólukkuligum støðum, har rúsevni og misnýtsla fylla. Tað er ein samfelagsábyrgd, vit mugu lofta og ongantíð ov skjótt.

Uppskotið um økissálarfrøði fevnir ikki einans um fólkaskúlarnar, men leggur eisini upp til, at skipanin skal lofta børnum heilt niður í dagsstovnaaldur. Tað kann Sinnisbati einans taka undir við og mæla politisku skipanini til at taka undir við. Fyribyrging er lykilin.

Týdningarmikið er at síggja hesa skipan og uppskot sum eina íløgu í framtíð okkara, tí hóast vit helst ikki vilja seta tøl á trupulleikarnar hjá fólki, so er tað ongin loyna, at tað ikki loysir seg fyri samfelagið IKKI at leggja í. Tað gevur til eina og hvørja tíð meining at gera íløgur í skipanir, sum kunnu virka fyribyrgjandi og styrkja tey tilboð, sum longu virka á økinum.

Hóast uppskotið er eitt anstøðuuppskot og bleiv felt við 2. viðgerð í tinginum hin. 27. apríl, so mælir Sinnisbati til, at arbeitt verður víðari við uppskotinum og at ein loysn verður funnin í felag, sum er hóskandi fyri allar partar og fakfólk, ið longu arbeiða á dagstovnaøkinum og í okkara fólkaskúla.

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Tíðindaskriv: 166 børn- og ung á bíðilista til Barna- og ungdómspsykiatri í Føroyum

Hetta er ein syndarligur standur vit eru í, at so nógv eru á bíðilista, og handan hesi børn og ung eru sperdar
familjur og onnur avvarðandi. Skúlin t.d. har lærarin er ørkymlaður um næmingin, ítróttarfelagsskapurin har
tann, sum er ússaligur kanska ikki kann luttaka longur, vinfólk hjá barninum og tí unga, sum ikki skilja, hvat
er á vási o.s.fr.

Hvar hoppar ketan av? Jú, vit mangla fígging, so at fakfólk her heima, og tey, sum vit keypa inn uttanífrá,
sleppa til arbeiðis at útgreina hesi, okkara dýrabarasta tilfeingi, børn og ung, sum standa á langa
bíðilistanum. Sinnisbati vil staðiliga heita á avvarðandi politiska mynduleika og málaráð at játta hesa fígging,
ongantíð ov skjótt, tí vit vita, at skjót hjálp er besta hjálp, tá ið vit tosa um psykiatriskar problematikkir.
Lat okkum, sum landið, ið er ein úrmælingur í at basa og halda koronu frá hurðini, somuleiðis verða
heimsmeistari í at hava eina barna- og ungdómspsykiatri, har eingin hongur á einum bíðilista eina løtu ov
leingi.

Vit byggja tunnlar og menna okkara undirstøðukervi, hetta er gleðiligt og gott fyri Føroyar. Hetta kostar
milliónir, og í nøkrum føri milliardir, og okkara politiska skipan himprast ikki serliga nógv við at fara undir
hesar risa verkætlanir. Sinnisbati vil heita á tykkum, sum taka politiskar avgerðir, og kunnu játta tann
pening, sum skal til á psykiatriska økinum, ið útgreinar og viðgerð okkara ungu, um at sína somu vælvild,
sum víst verður á undirstøðukervsøkinum. Felags fyri báðar íløgur er, at tær í longdini spara seg sjálvar inn
aftur fleirfaldað.

Altjóða Sálarheilsudagur 2021

Hoyringsskriv og íkast frá Sinnisbata til yvirskipaða frágreiðing, ið Føroyar skulu lata Sameindu Tjóðum  um mannarættindastøðuna i Føroyum, 2020

7. desembur 2020

Sinnisbati hevur viðmerkingar til mál innan sálarheilsuøkið í Føroyum. Felagið hevur einans viðmerkingar til tey málini, ið felagið hevur mett verða tey mest átrokandi á økinum. Leggjast má afturat, at Sinnisbati mælir til og metir, at psykiatriska økið, í síni heild, hevur tørv á einari gjøllari gjøgnumgongd, við tí fyri eyga at seta sjóneykuna á tey øki, har mannarættindasáttmálarnir, sum Føroyar hava bundið seg til, ikki verða fylgdir. Tað hevur fyri felagið ikki verið gjørligt í hesum umførinum vegna stutta hoyringsfreist, og í mun til hvussu stórt økið er og fevnir um. 

Sinnisbati hevur fylgandi viðmerkingar, ið eiga at vera tiknar við í frágreiðingina hjá Føroya Landsstýri:

Børn og ung

Nýggj fólkaheilsukanning hjá Fólkaheilsuráðnum vísir, at serliga ung millum 18 - 24 ár hava tað munandi verri sálarliga í Føroyum, um vit samanbera tølini við onnur Norðurlond. Somuleiðis eru tølini hækkað í alt ov stóra mun bara seinastu fýra árini, tá seinasti kanning bleiv gjørd í 2015. Kanningin hjá Fólkaheilsuráðnum vísir millum annað á, at fimta hvør kvinna og tíggjundi hvør maður í aldrinum 18 - 24 ár hava havt eina sálarliga sjúku, sum hevur vart longri enn seks mánaðir. Haruftrat sigur kanningin okkum, at onnur hvør kvinna og triði hvør maður í aldursbólkinum 18-24 ár kenna seg strongd. Nógv bendir á, at nógv ymisk virðurskifti spæla inn. Natúrligt er, at undómslívið hevur avbjóðingar við sær, ið eru natúrligar og eins fyri tey flestu, men viðuskifti eru í føroyska samfelagnum, sum ikki eru eins kend í grannalond okkara, í londum við samanbera okkum við - eitt nú Danmark. Talan eru um samansettar trupulleikar, sum myndugleikarnair eiga at taka í alstørsta álvara. Altjóða Heilsustovnurin metir, at tunglyndi fer at verða størsta fólkasjúkan í 2030, og tøl vísa somuleiðis, at 50% av sálarsjúkum vísa seg hjá fólki áðrenn 14. liviárið og 75% áðrenn 24. liviárið. 

Sinnisbati vil vísa á, at í Føroyum verður ikki sett nóg tíðiliga inn við fyribyrgjandi átøkum, ið kunnu lofta teimum ungu, sum hava tað trupult. Batar eru gjørdir á økinum seinasti fáu árini, men ov fá fyribyrgjandi tiltøk eru sett í verk fyri at lofta teimum ungu, áðrenn útgreiðning og viðgerð eru neyðug. Neyðugt er við einum stórum taki, um vit skulu lofta teimum ungu og liva upp til ásetingarnar, ið Barnarættindasáttmálin fyriskrivar um, at børn, ið liva serliga truplum korum, skulu hava serligt fyrilit.

Væntandi skúlatilboð

Grein 24 í   ST-sáttmálinum um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, hevur Føroyar bundið seg til, at tryggja at børnum og ungum, ið bera brek, ikki eru fyri mismuni í útbúgvingarskipanini. Hetta metir Sinnisbati ikki, at Føroyar liva upp til. Einans heilt fáar kommunur veita skúlatilboð til næmingar í barnaskúlaaldri, ið hava sinnisligar avbjóðingar, og eru flestu tilboðini fevna ikki um næmingar, ið hava aðrar sinnisligar diagnosur enn neropsykiatrisk brek, sum eitt nú autismu. Í løtuni eru einans heilsusúkrasystrar knýttar fastar at barnaskúlunum og ikki sálarfrøðingar 

Eisini vænta tilboð og stuðul til ung, ið hava sinnisligar sjúkur og avbjóðingar, um hesi ynskja at nema sær ungdómsútbúgving. Mett verður ikki, at Føroyar liva upp til kravið um, at har skal veitast dygdargóður stuðul, lagaður eftir tí einstaka, so fakliga og sosiala menning verða tryggjað, soleiðis sum sáttmálan sigur.

Børn ið eru avvarðandi

Barnarættindasáttmálan, ið Føroyar hava bundið seg til, hevur krøv um, at øll børn sum meginregla hava rætt til eitt gott lív. Í hesum liggur rætturin til tryggleika og stuðul, um tørvur er á tí. Sinnisbati metir ikki, at Føroyar í nóg stóran mun liva upp til hesa ásetingar, tá talan er um børn, ið veksa upp í familjum við álvarsamari sálarsjúku, ið til tíðir krevur sjúkrahúsviðgerð og innlegging. Ongar kravdar mannagongdir eru hjá myndugleikum og stovnum at fylgja, ið skulu tryggja, at hesi børn hava umsorgarnarpersónar rundan um, ið kunnu lofta tørvinum hjá barninum.

Bráfeingistilboð, útgreining og viðgerð

Í grein 25 í  ST-sáttmálinum um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, eru greiðar ásetingar um, at limalondini skulu útvega heilsutænastur, ið verða mettar verða neyðugar, fyri fólki, ið bera brek, eisini vegna teirra brek. Hetta inniheldur skjóta sjúkugreining og viðgerð, ið skulu forða fyri fleiri brekum. Sinnisbati metir ikki, at Føroyar livir upp til hesa áseting við fylgjandi grunngeving:

Menniskju við sinnisligum sjúkum og líðingum hava ikki eina bráðfeingismóttøku, at venda sær til, sum menniskju við likamligum sjúkum hava. Ei heldur finnst eitt bráðfeingis tilboð, ið ber til at ringja til, um ein borgari er í sálarkreppu. 

Bíðilistar, upp í fleiri ár, eru at sleppa framat útgreiðingum fyri fleiri psykiatriskar diagnosur. Her kann nevnast útgreining av vaksnum við ADHD og ADD. Eisini eru væntandi viðgerðatilboð fyri fleiri sjúkrabólkar, ið ikki fevna um heilivágiliga viðgerð. Langir bíðilistar eru at sleppa framat summum viðgerðatilboðum og ov fá ítriv eru, tá psykiatriskar sjúklingar eru innlagdir á Landssjúkrahúsinum. 

Grein 25 ásetur, at tilboð skulu útvegast kring landið, men manglandi sálarfrøðilig tilboð og viðgerð er til taks kring landið. Økispsykiatriin er seinasti árini blivin víðkað, soleiðis at hon nú geografiskt dekkar alt Føroyar, men hetta einans í dagtímunum av eitt monofakligum toymi. 

Sinnisbati er  av teirra fatan, at ov lítið uppsøkjandi arbeiði verður gjørt av myndugleikastovnum, so tryggjað verður, at borgarar, ið hava tað serliga tungt sinnisliga, og eru avbyrgdir, fáa góða hjálp, soleiðis at tey fáa møguleikan at fóta sær aftur í lívinum. 

At enda verður mett, at ov veikt samband er millum viðgerða- og økispsykiatri, tá ið psykiatriskar sjúklingar skulu útskrivast. Undir grein 25 í ST-sáttmálinum um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, hava limalondini bundið seg til, at øll fá eins góða heilsuliga endurmenning. Sinnisbati metir ikki, at Føroyar liva nógv væl upp til hesa áseting og ynskir at sambandið millum viðgerðapsykiatri, økispsykiatri og sosialpsykiatri verður styrkt munandi. Hetta eisini fyri at liva upp til ásetingarnar í grein 26 í ST-sáttmálanum um rættindini hjá einstaklingum, ið bera brek, sum viðgerð menning og endurmenning.

Tryggingarviðuskifti

Sambært grein 25  í ST-sáttmálanum um rættindini hjá einstaklingum, ið bera brek, eru klárar ásetingar um, at loyvt er ikki at gera muni á fólki vegna teirra brek, tá talan er um tekning av tryggingum. Sinnisbati er av teirra fatan, at batar eru hendir á økinum seinastu árini, men at tryggingarfeløg ikki liva upp til hesa áseting til fulnar.

Tvingsil og klagur

Løgtingsins Umboðsmann hevur í fleiri umførum seinastu árini víst á, at klagur viðvíkjandi tvingsilsintriv í Føroysku Psykiatriini taka ov leingi at viðgerða vegna manglandi innlit í dokumentatión. Tydningarmikið er, at klagur av slíkum slag fáa skjóta viðgerð. 

Tvingsilsintriv skal ein í størsta mun umgangast, soleiðis at persónligt frælsi og sjálvavgerðarætturin hjá einstaklingin ikki verður forðaður. Manglandi raðfesting av psykiatriskum viðgerðum og starvsfólkanormering kann hava ávirkan á talið av tvingsilsintrivum í psykiatriini.

Bústaðarviðuskifti

Bústaðarmarknaðurin er undir trýsti og ov fáir bústaðarmøguleikar eru. Serligt gongur hetta útyvir tey fólkini í samfelagnum, ið eru ringast fyri og hava tørv á eyka stuðli. Í hesum førinum fólki við sinnisligum sjúkum og avbjóðingum. Hóast grein 19 í ST-sáttmálanum um rættindini hjá einstaklingum, ið bera brek, ásetir, at menniskju, ið bera brek, skulu sleppa at velja sær bústað og hvar og hvørjum, tey ynskja at búgva saman við, ber hetta ikki til. 

Langir bíðilistar eru til bústaðartilboð hjá Almannaverkinum og av teimum, ið standa á bíðilistunum, hava tey flestu sinnisligar avbjóðingar. Tørvur eru á búfelagsskapum, sum skulu virka sum eitt bindilið millum sambýlið og egnan bústað. Harumframt er tørvur á fleiri viðgerðar- og bústovnum. Eingir stovnar av hesum slag eru í Norðoyggjum, Eysturoy og Suðuroy, og ger tað tí trupult hjá føroysku myndugleikunum, at liva upp til krøvini og ætlanum um at veita tilboð til borgaran í nærumhvørvinum hansara.

Gerontopsykiatri

Vantanti tilboð eru til eldri borgarar við sinnisligum sjúkum og avbjóðingum, til tess at fá røktarheimspláss. Tá borgarin er undir 67 ár, hoyrir hann undir ábyrgdarøkið hjá landinum, men rakar eitt markamót, tá hann nær pensjónsaldur, har kommunan traðkar til. Tá talan er um eldri borgarar, sum ikki einans hava tørv á fysiskari røkt, men eisini eru sálarliga røktarkrevjandi, eru ov fá tilboð, ið skulul tryggja, at Føroyar liva upp til ásetingarnar í  grein 25 í ST-sáttmálanum um rættindini hjá einstaklingum, ið bera brek. Eitt nú at útvega nøktandi og neyðugar heilsutænastur kring landið, har borgarin er og viðgerð, best hóskandi fyri einstaka borgaran. Tískil eigur eitt størri samstarv at vera millum landsmyndugleikar og kommunur, soleiðis at heildartilboð kann tryggjast.