AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

Soleiðis viðgera vit tínar persónsupplýsingar

Hendan dátuverndarkunning hevur til endamál at upplýsa teg um okkara viðgerð av persónupplýsingum. Sum dátuábyrgdari er tað skyldan hjá Sinnisbata at tryggja, at viðgerin er í samsvari við reglur í dátuverndarlógini, og at tann skrásetti er kunnað/ur um, hvat er skrásett um viðkomandi sambært ásetingum í dátuverndarlógini.


Í Sinnisbata viðgera vit persónsupplýsingar, sum eru neyðugar fyri at kunna loysa okkara uppgávur. Tað er okkara ábyrgd at tryggja, at tú trygt kanst lata Sinnisbata tínar persónsupplýsingar.   

Í hesi dátuverndarkunning kanst tú lesa nærri um, hvussu vit viðgera persónsupplýsingar í okkara arbeiði sum áhugafelag og um tíni rættindi í hesum sambandi.

Vit eru dátuábyrgdari

Sinnisbati er dátuábyrgdari fyri viðgerðina av teimum persónsupplýsingunum, ið vit hava móttikið um teg. Um tú hevur spurningar í sambandi við viðgerðina av persónsupplýsingum, dátutrygd ella møguligum trygdarbroti, ert tú vælkomin at seta teg í samband við okkum:


Sinnisbati

Íslandsvegur 10C

FO-110 Tórshavn

Tel.: +298 597913

T-post: Sinnisbati@sinnisbati.fo


Endamálini við og heimildin fyri viðgerðini av tínum persónsupplýsingum

Persónupplýsingar eru sambært dátuverndarlógini øll sløg av upplýsingum, sum beinleiðis ella óbeinleiðis kunnu knýtast at einum ávísum likamligum persóni. Hetta kann verða navn, bústaður, telefonnummar, mynd ella teldupostbústað o.s.fr. 

Sinnisbati viðger persónsupplýsingar um teg í samband við limaskap í felagnum. Tað kann eisini vera at Sinnisbati hevur gjørt eina avtalu við teg, og tað tí er neyðugt hjá okkum at fáa persónsupplýsingar um teg, ella tú hevur sent Sinnisbata ein fyrispurning um eitt hvørt, sum ger, at Sinnisbati skal viðgera tað, tú sendir inn.

Tú hevur altíð rætt til at fáa at vita, hvørjar upplýsingar vit viðgera um teg. 


Upplýsingar í samband við limaskap

Tá tú innlimar teg í Sinnisbata, verður tú biðin um at skráseta navn, føðingardag, bústað, telefonnummar og teldupostadressu. Tá tú skrásetur teg sum lim hjá okkum, er tað við sjálvvirkandi gjaldsavtalu ígjøgnum MínRokning.fo, og persónsupplýsingarnar verða skrásettir á MínRokning. Tú verður biðin um at skráseta P-tal/V-tal, men hetta verður ikki goymt og Sinnisbati sær ikki P-talið hjá tær. Hetta verður bert brúkt til at tryggja, at tað er knýtt at peningastovnskontuni. Um ikki, kann samlaða skrásetingin ikki góðkennast. Ynskir tú seinni at frámelda gjaldsavtaluna, kanst tú gera tað í Mínrokning-portalinum.


Upplýsingar, sum verða savnaðar við beinleiðis samband

Um fólk seta seg  í samband við okkum umvegis okkara skrivstovu, teldupost, telefon ella á annan hátt, skráseta og savna vit ikki upplýsingarnar. Um tú sendir ein fyrispurning á teldupost, verður telduposturin slettaður, tá hann er avgreiddur. Tað kann vera at vit fáa fyrispurningar í Sinnisbata, sum krevja at vit vita nakrar persónsupplýsingar um teg og spyrja teg nakrar spurningar. Tú gert sjálv/ur av, hvat tú ynskir at upplýsa og hetta verður ongastaðni skrásett. Starvsfólkini í Sinnisbata er knýtt at reglunum um tagnaðarskyldu.


Viðgerðarheimild 

Hvør okkara viðgerðarheimild er, veldst um hvørjar upplýsingar vit viðgera og hvat endamálið við viðgerðini er. Vit kunnu einans viðgera upplýsingar, sum eru neyðugar til endamálið við viðgerðini.  

Okkara viðgerðarheimild er grundað á heimilað áhugamál, sbr  § 8, stk. 1, nr. 1,og 6 (vanligar persónsupplýsingar) 

Í serligum førum:

12, stk. 1, nr. 2, 3, 4, 5, 7 ella 8 eftir dátuverndarlógini (viðkvæmar persónsupplýsingar)

Um vit savna og viðgera persónsupplýsingar til hagfrøðilig endamál, er heimildin í tráð við ásetingina í §7 stk. 3 í dátuverndarlógini.


Samtykki

Í einstøkum førum hava vit tørv á samtykki frá tær fyri at viðgera persónsupplýsingar um teg. Til dømis er neyðugt við samtykki frá tær, um vit vilja nýta eina mynd av tær á okkara heimasíðu ella melda teg til ein sjálvhjálparbólk. Slíkt samtykki verður fingið til vega sambært ásetingunum í DVL § 9.  Tú hevur altíð rætt at taka títt samtykki aftur til ein og hvørja tíð.


Hvørjum letur Sinnisbati persónsupplýsingar?  

Sinnisbati letur í útgangsstøðinum ikki persónsupplýsingar víðari til annan myndugleika. Vit lata í ávísum førum tínar persónupplýsingar víðari til triðjupartar. Hetta kann t.d vera til viðkomandi fríyrkisfólk í felagnum í samband við tilmelding til okkara sjálvhjálparbólkar. Hetta er altíð við samtykki frá viðkomandi, sum meldar seg til.


Flutningur til móttakarar í útlondum, triðjalondum ella í millumtjóðafelagsskapum

Sinnisbati nýtir sum útgangsstøði ikki veitarar ella dátuviðgerarar, sum halda til uttan fyri ES/EBS (triðjalond). Hetta kann tó koma fyri í einstøkum førum so sum til sosialar miðlar, har móttakarin er í USA.

Sinnisbati hevur eina Facebook- og Instagramsíðu, sum verða brúktar til kunning og ymsar lýsingar. Tú eigur at vera vitandi um, at Facebook og Instagram savnar inn upplýsingar um teg við at brúka farspor, tá tú brúkar Facebook og Instagram síðurnar hjá Sinnisbata. Tað hevur við sær, at vit kunnu fáa hagtøl yvir vitjandi á síðunum, og at síðurnar brúka hesar upplýsingarnar til at tillaga tín vanga og fyri at vita, hvørjar lýsingar tú skalt síggja. Um tú sært taðm sum liggur á hesum síðum, er tað allar helst tí, tú hevur skrásett tín vanga og góðtikið politikkin hjá Instagram og Facebook.


Hvussu leingi goyma vit tínar persónsupplýsingar?

Sinnisbati varðveitir bert tínar upplýsingar, so leingi sakligar grundir eru fyri hesum og so leingi tað er neyðugt í mun til endamálið, tínar dátur eru skrásettar og verða brúkar til. 

Persónsupplýsingar kunnu tó verða goymdar í tann mun og so leingi hetta er ein skylda sbrt. lóg ella øðrum heimildargrundarlagi.  Persónsupplýsingar kunnu t.d. eisini verða goymdar, so leingi tørvur er á teimum í starvsfólkamálum og í sambandi bókhald.

Viðvíkjandi persónsupplýsingum í samband við limaskap, verða hesar bert goymdar, so leingi viðkomandi er limur í felagnum.


Rætturin til at taka samtykki aftur

Tú kanst altíð taka títt samtykki aftur. Hetta kanst tú gera við at seta teg í samband við okkum. Sí samskiftisupplýsingar í 1. Broti. Um tú velur at taka títt samtykki aftur, ávirkar tað ikki løggildi av okkara viðgerð av tínum persónupplýsingum fram til afturtøkuna. Um tú tekur títt samtykki aftur, hevur tað bert virknað fyri framtíðina.


Tíni rættindi 

Tú hevur sambært Dátuverndarlógini fleiri rættindi í mun til okkara viðgerð av tínum persónsupplýsingum. Um tú ynskir at útinna hesi rættindi, skalt tú seta teg í samband við Sinnisbata.

Rætturin til kunning (§§ 23-25)

Tú hevur rætt til at fáa kunning um viðgerð av tínum persónsupplýsingum.

Rætturin til innlit (§ 26)

Tú hevur rætt til at fáa inntil í tær upplýsingar, sum Sinnisbati viðger um teg.

Rætturin til rætting (§ 27)

Tú hevur rætt til at fáa rangar upplýsingar um teg sjálvan rættaðar.

Rætturin til striking (§ 28)

Í summum førum hevur tú rætt til at fáa upplýsingar um teg sjálvan strikaðar, áðrenn okkara ætlaðu striking.

Rætturin til viðgerðaravmarking (§ 29)

Í serligum føri hevur tú rætt til at biðja um at fáa viðgerðina av tínum persónsupplýsingum avmarkaða. Um treytirnar til viðgerðaravmarking eru loknar kunnu vit einans viðgera tínar persónsupplýsingar í serligum førum.

Rætturin til mótmæli (§ 32)

Tú hevur í summum førum rætt til at mótmæla okkara viðgerð av tínum persónupplýsingum.

Tú kanst altíð mótmæla okkara viðgerð av tínum persónupplýsingum til beinleiðis marknaðarføring.


Kæra til Dátueftirlitið 

Tú kanst sambært § 76 í dátuverndarlógini klaga til Dátueftirlitið, um tú ert ónøgd/ur við viðgerð av tínum persónsupplýsingum. 

Tú kanst klaga um viðgerð við at venda tær til Dátueftirlitið á dat@dat.fo ella á telefon 30 91 00. Skrivstovan er opin gerandisdagar millum kl. 9.00 og 15.00. Heimasíðan hjá Dátueftirlitinum er www.dat.fo.

Um tú hevur spurningar um okkara viðgerð av persónupplýsingum, ert tú altíð vælkomin at seta teg í samband við okkum. Um tú sendir okkum teldupost, eigur telduposturin ikki at innihalda trúnaðar- ella viðkvæmar upplýsingar, uttan so at telduposturin er bronglaður.

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

Tøgnin

Eftir Eyðbjørg Reynslág

,,Eg elski teg,’’ segði hon við einum ivandi smíli. Tað kendist, sum steðgaði tíðin upp við hasum orðunum. Kroppur mín stívnaði, hálsurin turrur. Hvat skuldi eg nú gera? Vit høvdu bara verið par í sjey mánaðir, og eg ætlaði mær at gera tað liðugt. Eg hevði bara ikki funnið rætta tíðspunktið at gera tað enn… Vónin í eygum hennara slóknaði meira og meira við sekundunum, ið gingu. Tað gjørdi smílið eisini. Eg burdi havt gjørt tað liðugt, áðrenn tað kom so langt, men sannleikin var, at mær dámdi hennara lætta huglag, og eg vildi helst ikki særa hana. Trupulleikin var bara, at tað gekk ov skjótt. Eg visti ikki enn, um eg vildi fara so langt við henni. Eg visti ikki eingang, hvat eg vildi um eina viku! Hon kundi ikki bara bresta út við sovorðnum orðum og fáa tey at ljóða so løtt at siga. Tað vóru tey ikki! Ikki um tú meinti tað ordiligt.

,,E-eg… E-eg haldi ikki… At v-vit skulu síggjast longur.’’ Tað var sum at svølgja turt havragrýn, og mín ryggur byrjaði at blíva gjøgnumbloyttur. Eygu hennara leitaðu eftir skemti í mínum. Hon fann tó skjótt útav, at eg meinti tað av álvara. Tað var tøgn í óendaligar minuttir. Ikki fyrr enn eg hoyrdi higst og hugdi upp á hana aftur, sá eg tárini renna oman eftir kjálkunum. Aldrin hevði eg kent meg so illa sum nú. ‘’Orsaka, men eg eri ikki vísur í, um tú ert-‘’ byrjaði eg, men bleiv avbrotin.

‘’S-spar meg fyri umberingum! Tú e-er og fer altíð at v-vera bangin fyri at fara víðari!’’

Hon hevði ikki hugt uppá meg síðani. Ikki so frætt sum eitt lítið eygnakast av nøkrum slagi. Eg harafturímóti kláraði tað ikki so væl. Eyguni vóru sum límað til hana. Hennara mjúka, langa hár, sum angaði av tí eyðkenda sjampoinum, hon altíð brúkti, fall sum tað altíð plagdi. Eg saknaði hennara nærveru, hennara látur og at hyggja at henni og síggja hennara skálkaliga smíl. Síggja, hvar hon nú leitaði eftir at finna onkran, sum hon kundi arga eitt sindur. Tíbetur fór hon ongantíð ov langt. Hon visti, nær hon skuldi steðga. Tað einasta, hon vildi, var at vinna sær nøkur smíl frá teimum rundanum seg. Hon hevði ikki verið so smílandi, sum hon plagdi. Tað var nú kanska heldur ikki so løgið, tá eg nú hevði gjørt tað liðugt soleiðis. Tað helt eg sjálvur vera eitt slag undir beltið. Vinir mínir hildu, at nú var tíð uppá at koma víðari, eftir at eg hevði sitið og start í mínum egna heimi í tríggjar vikur nú. Teir hildu meg hava gjørt eitt mistak. Men eg visti betur. Eg skuldi ikki binda meg til nakað, ið var ov langt úti í framtíðini at hugsa um. Tó hevði eg ynskt, at tað var eitt sindur lættari at lata hana fara.

Eg hevði nógv skúlating, men tað gekk ikki serliga væl við nøkrum av teimum. Hvørja síðu í søgubókini mátti eg lesa minst tríggjar ferðir, um eg skuldi fáa nakað við, men enntá tá fylgdi mín heili ikki ordiliga við. Tá eg skuldi skriva stílin í enskum, var tað í heilum, at eg hevði skrivað hennara navn í staðin fyri navnið á høvuðspersóninum í søguni, eg skuldi greina. At sova gekk ikki nógv betur. Tað tók mær øldir at fáa ta tungu kensluna í kroppin, so at hann ikki vildi flyta seg alla tíðina. Tá eg so endiliga var sovnaður, tók hon pínadoyð eisini yvir mínar dreymar. Gentan hevði sníkt seg inn í mítt lív og yvirtikið alt! Tað gingu ikki meira enn tvey sekund, áðrenn tankarnir aftur fóru til hana. Nú var also ovboðið! Eg hevði gjørt eitt mistak, sum mátti rættast…

Har gekk hon sum vant. Vit plagdu altíð at fylgjast í skúla, men eg var byrjaður at ganga fyrr í skúla, so at eg ikki skuldi møta henni á vegnum. Vónandi fór hon at fyrigeva mær, men óansæð hvat, skyldaði eg henni sannleikan. Eg hevði endiliga savnað mær nóg mikið av dirvi saman, hevði hugsað um hvørt orð, eg skuldi siga, og hevði vant tað frammanfyri spegilinum heima. ‘’Lív!’’ Hon hvørki steðgaði á ella hugdi aftur um seg. Hetta fór kanska at verða eitt sindur verri, enn eg hevði væntað. Eg setti ferðina upp, men tað kendist, sum merkti hon tað og gjørdi tað sama. Ikki fyrr enn vit vóru komin til høvuðsvegin, fangaði eg hana aftur. ‘’Lív!’’ ‘’Hvat??? Hvat vilt tú mær? Hevur tú ikki gjørt nóg mikið?’’ hvesti hon eftir mær. Orð hennara stungu, men eg hevði uppiborið tað. Eygu hennara leitaðu í mínum. Hørð. Særd…

‘’Eg veit væl, at eg nokk eri tann persónurin, tú minst vil síggja fyri tíðina, og tað skilji eg væl. Eg hugsaði bara at siga tær sannleikan, tí eg fái ikki sovið ella etið ordiligt ella nakað sum helst uttan teg. Orsaka, fyri mátan eg gjørdi tað liðugt uppá. Tað var barnsligt av mær, og tað var bara tí, at eg ikki tordi at føra okkara parlag víðari… Eg vóni, at tú kann fyrigeva mær, men eg skilji væl, um tú ikki kann. Eg vildi bara hava teg at vita, at eg…’’ Eg hugdi inn í eygu hennara. Tað fór alt at verða í lagi.

‘’Eg elski teg,’’ segði eg. Men har fór ongantíð at koma eitt aftursvar frá henni. Regnið rann eftir ljósagráa gravsteininum. Aftaná bilurin hevði rakt okkum handan lagnudagin, var beinanvegin ringt eftir sjúkrabili. Í skundi vórðu vit førd á sjúkrahúsið, har eg bleiv lagdur í andahjálpartól. Tað bleiv skjótt staðfest, at hon var deyð á staðnum. Eg náddi ikki sum frætt at siga henni tað… ‘’Eg elski teg.’’

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

Novembernátt

Eftir Sølva Næs Hoydal

Tað var seint um náttina ein kaldan novemberdag, at eg var einsamallur heima og lá í míni song við eygunum víðopnum. Eg lá og stardi upp eftir træbrettunum í loftinum, sum høvdu strikur sum líktust eygum, sum eygleiddu meg, meðan eg lurtaði eftir novembervindinum syngja sín neyðarsliga sang uttandura og regndroparnar fossa niður úr takrennuni. Út gjøgnum mítt lítla kjallaravindeyga sá eg greinarnar sveiggja í vindinum, og brúnu vetrarbløðini, sum lendu á vindeygakarminum og ikki vildu sleppa honum aftur. Eg hoyrdi bornholmaraurið, sum spakuliga tikkaði í stovuni uppiá og tungu rugganina í veggjunum, sum blivu fluttir av sterka vindinum. Oljufýringin stóð og gramdi seg við síðuna av, og vaskið inni á vesinum gjørdi eisini ljóð um seg til tíðir. Bølamyrkt var inni, men út gjøgnum vindeygað sást væl, tí enn hevði eg ikki keypt gardinur. Eg tók ikki eyguni av tí, og legði merki til hvørja einstaka rørslu, sum eg sá uttanfyri. Tað var tá, eg sá skuggan.

Eg var vísur í, at tað var okkurt, sum flutti seg forbí vindeygað. Okkurt, sum ikki var ein grein ella nakað annað av slagnum. Løtu seinni hoyrdi eg tað:

Bank, bank, bank.

Trý tung bank á kjallarahurðina. Kroppurin frysti. Einaferð afturat:

Bank, bank, bank.

Harðari hesaferð. Eg tók í dýnuendan og hálaði hann upp til nøsina. Eg andaði títt.

Bank, bank, bank.

Enn harðari hesaferð. Eg leyp upp úr songini og gekk skelvandi yvir til hurðina.

,,Hv… Hvør er tað?” stamaði eg.

,,Tróndur, góði. Lova mær inn.” Tað var røddin á mammu míni, sum eg hoyrdi. Tað rann kalt niður eftir bakinum á mær. Hetta var ikki mamma.

13 dagar áðrenn hevði eg fingið eini ræðulig boð frá sjúkrahúsinum. Tað var eitt vanligt týskvøld, har eg sat einsamallur heima og hugdi at filmi, ímeðan mamma og babba og lítlasystir vóru farin til klassiska konsert. Mær dámdi ikki klassiskan tónleik, so eg varð verandi heima. Knappliga lýsti telefonin upp og byrjaði at rista, og tað var eitt ókent nummar. Longu tá byrjaði eg at stúra. Drálandi trýsti eg á grønu telefonina, og tað var tá, eg fekk boð um, at øll trý høvdu verið í einum ógvisligum bilóhappi á veg heim frá konsertini, og systir mín var tann einasta, sum andaði enn og lá á sjúkrahúsinum. Læknin bað meg koma skjótast gjørligt. Eftir boðini bíðaði læknin eftir einum svari, men eg fekk ikki orðið upp. Eg sat og lurtaði eftir bornholmaraurinum tikka. Tá eg kom til sjúkrahúsið, var ikki nógv tíð eftir hjá systur míni. Eg hoyrdi hennara síðsta andadrátt. Hon var bara 16 ár.

,,Tað… Tað er ikki tú!” bóltaði tað úr mær, men røddin uttanfyri var ikki samd. ,,Lova mammu tíni inn, góði. Her er so kalt her úti.”

,,Eg kann ikki… Eg vil ikki!” rópti eg. Ein lítil steðgur var, og so byrjaði hon at banka á hurðina við allari sínari megi, og hálaði hart í handtakið.

“Lova mær inn! Eg eri mamma tín!” Røddin broyttist heilt. Hon var hvøss nú. Eg traðkaði spakuliga nøkur fet frá hurðini.

,,Nei! Tað er ikki tú!” royndi eg at sannføra meg sjálvan um. Eg helt hendurnar fyri oyruni og gekk aftureftir yvir til songina og setti meg á hana. Læt eyguni aftur, og hoyrdi hjartað banka.

Knappliga…

Friður.

Eg læt eyguni upp. Eg hugdi runt í kamarinum og so í vindeygað. Kroppurin frysti. Hon stóð í vindeyganum. Stóð pinnastill, hugdi beint inn, og eg sá andlitið. Tað var mamma, men tó ikki. Andlitið var dekkað av blóði og sárum, og svarta hárið var dýggjvátt og legði seg út yvir pannuna á ein sovorðnan hátt, at eyguni ikki sóust. Tað var sama andlitið, sum einaferð hugdi at mær, tá eg lá í songini og ikki fekk sovið. Sama andlitið, sum hevði so blíð eygu og smílandi varrar, sum vóru tað síðsta eg sá, áðrenn teir sungu mær eina vøgguvísu, og stilla, bleyta røddin fekk eyguni til ótilvitað at søkka niður í dreymaheimin. Sama andlitið, sum lýsti upp við gleði, tá eg hevði spælt mína fyrstu klaverkonsert, og hon leyp yvir til mín, lyfti meg upp og kysti meg á kjálkan. Tá segði bleyta røddin: ,,Kom til mín, eingil mín. Kom til mín, eingil mín.” Nú bleiv røddin hvøss. Hon stóð uttanfyri vindeygað og tær tenninar, sum enn vóru eftir í munninum, vóru málaðar við blóði. ,,Kom til mín, eingil mín. Kom til mín, eingil mín…”

,,Nei!” rópti eg, og hugdi niður í gólvið. Køldu gólvflísarnar fluttu seg og blandaðust inn í hvørja aðra. Alt tóktist óveruligt.

Aftur friður.

Eg hugdi út. Eingin. Tá sá eg brádliga eitt annað andlit. Pápi mín.

Hann hugdi at mær við tí eina eyganum, sum ikki manglaði. Tað mesta av hárinum á skallanum manglaði, og høkan var brotin, so munnurin stóð víðopin og slitnu tenninar sóust. Tað var sama andlitið, sum einaferð hugdi niður og spurdi meg, um eg vildi sita á akslum hansara á Ólavsøku, so eg kundi síggja skrúðgonguna. Sama andlitið, sum lýsti upp við gleði, tá eg fangaði ein stóran fisk, tá vit vóru úti við bátinum. Og sama andlitið, sum læt sum um tað ikki sá meg, tá vit spældu krógva og blunda, og eg goymdi meg í skápinum. Tá spurdi hann: ,,Halló? Er nakar har inni? Kann eg koma inn?”

,,Lova mær inn!” Røddin varð hvøss. Hann bankaði skallan á vindeygað og klóraði eftir vegginum. Blóðið blettaði vindeygakarmin, og rópið skar seg inn í mítt oyra.

,,Ikki nú… Ikki nú!” bønaði eg, og lat eyguni aftur.

Friður.

Men næstan beint aftaná eg lat eyguni upp, stóð hon har. Systirin. Ella tað, sum var systurin, áðrenn nøsin varð skrødd av, og áðrenn blóð rann sum tár úr eygunum. Hon hevði ein tungan andadrátt, sum hoyrdist ígjøgnum rútin. Akkurát sum tann, hon hevði á sjúkrahúsinum, og eygu hennara hugdu at mær, sum tey hugdu tann dagin á sjúkrahúsinum; tá eyguni fyrireikaðu seg upp á at síggja deyðan, og eg fekk einki gjørt.

Eg hugsaði um, hvussu argur eg bleiv, tá systirin gjørdi so lítið sum at stjala mínar leikur, ella taka mat frá mínum tallerki. Eg bleiv súrur í fleiri dagar, og vit skeldaðust ofta. Eg visti, at tað er sovorðið, sum systkin gera, men eg var harmur um, at eg ongantíð náddi at siga orsaka. Eg kom eisini í tankar um allar tær stuttligu løturnar, vit høvdu havt saman, og eisini tær flóvisligu. Sum tá eg opnaði hurðina til kamarið hjá henni einaferð og sá hana mussa ein drong frá skúlanum. Hon var so flóv aftaná, og vildi hava meg at gloyma alt um tað.

,,Hevur tú gloymt meg?” Røddin uttanfyri vindeygað var hás. Sum um hon næstan ikki fekk andað. Hon byrjaði at gráta. ,,Lova mær inn,” bønaði hon, ,,Her er so kalt. So ísakalt.”

,,Nei!” rópti eg, og legði meg niður á songina og helt hendurnar fyri eyguni. Friður.

Men so hoyrdi eg kjallarahurðina bresta upp. Tung, vát fótafet komu trampandi ímóti mær. Skirvisligu og slitnu beinini hjá mammu, babba, og systir nærkaðust songini, og eg reisti meg upp.

,,Hevur tú gloymt okkum, Tróndur?” róptu tey í kór, ,,Hvussu kundi tú lata okkum doyggja? Hví sleppur tú at liva, men ikki vit? Hvussu kanst tú vera so harðhjartaður?” Teirra røddir gjørdust harðari og harðari. Doyvandi. Eg læt eyguni aftur og helt fyri oyrini. Eg fekk høvuðpínu, og pínan bara vaks. Hjartað bankaði, ein klumpur var í hálsinum, eg hevði ilt við at anda, og eg føldi, at eg var um at bresta.

,,TAÐ ER IKKI MÍN SKYLD!” skrálaði eg so hart, sum eg kláraði, og opnaði eyguni aftur. Tárini í eygunum gjørdu sjónina káma, men eg varnaðist, at tey vóru burtur.

Friður. Óavbrotin friður. Endiliga.
Men hetta var bara ein novembernátt av nógvum.

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

Generaliserað angist (GAD)

Generaliserað angist (Generalized Anxiety Disorder) er ein angistlíðing, sum er eyðkend við áhaldandi angist og stúranum um øll lívsins viðurskifti. Generaliserað angist er tann angistlíðingin, ið rakar flest fólk, og hildið verður at eini 4-5% koma at stríðast við hesari einaferð í lívinum.


Hvussu vísir generaliserað angist seg?

Angistin er ikki knýtt til eitt ávíst stað, persón, støðu ella hending - angistin er flótandi og skiftandi í fokus. Fólk við generaliseraðari angist stúra ofta um vanligar gerandisstøður. Tað kann eitt nú vera at ikki koma til tíðina, ikki gera sítt arbeiði nóg væl, missa avvarðandi og vinir, koma í fíggjarligt óføri, ella ikki megna at handfara lívsins avbjóðingar nóg væl. Tað eru stúranir, sum nógv av okkum hava, men hesar eru bara nógv verri og sterkari stúranir - og so eru tær til staðar meira ella minni alla tíðina og dominera øll lívsins viðurskifti hjá tí rakta.

Generaliserað angist er torfør at fáa tamarhald á, tí at hon ikki er knýtt til eina ítøkiliga hending - tó at nýggjar hendingar og støður kunnu styrkja stúranirnar. Angistin kann útloysast og blíva verri, sjálvt innan tryggu rammurnar í heiminum. Fólk við generaliseraðari angist stúra ofta fyri at stúra og hava tankar sum: “hví eri eg so stúrin? Hvat er galið við mær, hví stúri eg um hetta?”. Tú kann óttast, at stúranirnar ikki kunnu steðgast, at tú missir tamarhaldið á tonkunum, fær ein hjartatilburð ella verður sjúkur av øllum stúranunum. Hetta gevur aftur høvi til nýggjar stúranir, og soleiðis koyrir tað í ring. Saman við tankameldrinum og áhaldandi stúranunum, upplivir man eisini fleiri kropslig eyðkenni, so sum hjartabankan, órógv í búkinum, sveittan, trýst fyri bringuna, kvalmu, rastloysi og svøvnloysi.


Tað er ikki altíð, at eg veit, hví eg føli ótta á mær. Tað nýtist ikki at vera ein ávís grund, hann er har bara. Nakrar dagar vinnur óttin á mær, líkamikið hvussu nógv eg royni atstríðast ímóti. Tað er serliga um kvøldarnar. Dagurin skal gjøgnumgangast og hvørt lítið smáting skal endavendast og hugsast ígjøgnum. Hvat segði eg, og hvat gjørdi eg skeivt í dag? 


Viðgerð fyri generaliserað angist

Tey flestu við generaliseraðari angist virka væl í gerandisdegnum og megna at røkja sítt arbeiði og skyldur, hóast allar stúranirnar. Fleiri leita sær ikki hjálp, fyrr enn tey eru endað í eini stressandi lívsstøðu, sum økir angist eyðkennini, og uppliva, at tey ikki longur megna tað, tey áður megnaðu. Tá talan er um svera generaliseraða angist, eru ofta fleiri aðrar fylgisjúkur knýttar at angistini. Fleiri stríðast við tunglyndi og øðrum angistlíðingum samstundis.

Generaliserað angist hevur ofta verið umtalað, sum ein varðandi líðing. Ein líðing, sum er torfør at viðgera, og sum er eyðkend við nógvum afturstigum.

Í dag hava vit tíbetur nógvar góðar viðgerðarhættir fyri generaliserað angist, har flestu uppliva bata og gerast leys av angistini.  Tað er ein breið semja ímillum fakfólk og granskarar um, at sálarfrøðilig viðgerð gevur betri úrslit fyri generaliserað angist enn t.d medisinsk viðgerð. Medisinsk viðgerð kann tó vera umráðandi, um tú somuleiðis stríðist við tunglyndi, svøvnloysi ella rastloysi.

Um tú heldur teg stríðast við generaliserað angist, eigur tú at set teg í samband við tín lækna, esálarfrøðing ella annað heilsustarvsfólk og hoyra um tínar møguleikar fyri viðgerð.

 


 

 

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

VALSKRÁ 2022

Sálarsjúka er ikki eitt val - politikkur er

Vit í Sinnisbata halda, at tað er av alstórum týdningi, at sálarheilsu- og psykatriska økið verður raðfest hægri politiskt. Hvønn dag arbeiða vit fyri at bøta um viðurskiftini hjá sálarsjúkum og avvarðandi teirra. Øll, sum hava sálarligar trupulleikar, hava rætt til skjóta, góða og trygga hjálp. 

Til løgtingsvalið í 2019 útgav Sinnisbati eina valskrá við teimum raðfestingum, ið vit mettu skuldu til fyri at lyfta sálarheilsu- og psykatriska økið. Vit fegnast um at skipanin við ókeypis sálarfrøðiligari hjálp er blivin til veruleika, og at nógv hava fingið hjálp ígjøgnum skipanina. Vit standa tó enn við stórum avbjóðingum á økinum, og nógv tøk skulu takast, um økið veruliga skal lyftast. Somu avbjóðingar eru enn galdandi, sum Sinnisbati gjørdi vart við í 2019, og tí fara vit at tríva aftur í somu valskrá. Vit koma við 12 ítøkiligum boðum á, hvussu Sinnisbati metir at økið kann betrast.

 


1. SÁLARLIG SKAÐASTOVA

Í Sinnisbata ynskja vit okkum eina sálarliga skaðastovu. Sinnisbati hevur fleiri ferðir havt tað á dagsskrá, og víst á átrokandi tørvin á eini skaðastovu. Tað hevur verið arbeitt við at gera eina sálarliga skaðastovu í nøkur ár, men enn er ikki komið á mál. Tað er tí alneyðugt at arbeiðið heldur fram hjá komandi løgtingi og landsstýri, soleiðis at hetta skjótt kann gerast veruleiki. 

Ein persónur, sum brádliga fær tað ringt og hevur tørv á hjálp, má fyrst seta seg í samband við kommunulæknan, sum síðani kann ávísa til Psykiatriska depilin. Soleiðis riggar sálarórógv ikki, og er hetta als ikki nøktandi fyri tey, ið hava tørv á hjálp her og nú. Onkuntíð er ov seint at bíða til næsta dag. Hetta er ein afturvendandi trupulleiki, sum limirnir í Sinnisbata koma í, og sum má loysast alt fyri eitt, soleiðis at fólk við sálarligum avbjóðingum kunnu fáa nøktandi og neyðugu hjálpina skjótast til ber.


2. FYRIBYRGING OG FLEIRI FJØLBROYTTARI TILBOÐ

Sum samfelag hava vit skyldu at virka fyri, at øll fólk í Føroyum fáa eitt gott og trygt lív. Sálarsjúka og vantrivnaður skulu fyribyrgjast og basast skjótast gjørligt. Ikki einans skylda vit medmenniskjum okkara hetta, men fyribyrging og sálarheilsufremjandi átøk spara samfelagnum fyri útreiðslur í sambandi við viðgerðir, innleggingar, sosialar veitingar og mistar arbeiðsinntøkur.

Góð sálarheilsa er grundarlagið fyri trivnaði og vælveru hjá børnum og ungum. Tað er eisini grundarlagið fyri, at børn og ung fáa eina góða persónliga og sosiala menning umframt at tey megna at nema sær lærdóm. Hesi viðurskifti kunnu m.a. hava ávirkan á sálarheilsuna seinni í lívinum og harvið tilknýti til útbúgving og arbeiði. Einasta almenna tilboðið til børn og ung, sum stríðast við sálarligar trupulleikar, er barna- og ungdómsdeildin á Psykiatriska deplinum. Einki er til tey, ið ikki eru so illa fyri, at tey eru knýtt at Deplinum. Vit eiga at hava fleiri og fjølbroyttari tilboð til tann ymiskleikan, sum er ímillum børn og ung. Soleiðis kunnu vit eisini lofta teimum, áðrenn tey gerast viðgerðarkrevjandi.


3. BRÁÐFEINGISLINJA

Neyðugt er við eini bráðfeingislinju, sum er tøk alt samdøgrið. Fólk, ið stríðast sálarliga, hava ofta tørv á onkrum at tosa við og at fáa hjálp - eisini tá kommunulæknin ikki er tøkur. Við eini slíkari linju, kunnu innleggingar, tungir tankar og sjálvmorðsroyndir fyribyrgjast. Á henda hátt ber til at fyribyrgja innleggingar og psykiatriska viðgerð.

Eitt slíkt tilboð kann knýtast at sálarligu skaðastovuni. Fólk, ið brádliga fáa ógvusliga angist, tunglyndi, psykosu, sjálvmorðstankar o.a., hava tørv á einum staði at venda sær til. Hesar støður kunnu taka seg upp óvæntað, og tá er tørvur á bráðfeingishjálp. Tá er ikki tíð til at bíða, til kommunulæknin hevur opið aftur, og møguliga verða víst/ur til Psykiatriska depilin, ella bíða eftir tíð hjá sálarfrøðingi. Soleiðis virkar sálarsjúka ikki. Tá kann eisini vera ov seint at bíða.


4. HEADSPACE

Børn og ung stríðast við ymiskt av ymiskum orsøkum, og serliga ungdómsárini kunnu vera ein turbulent tíð. Fyri at fyribyrgja sálarliga óheilsu, metir Sinnisbati, at tey skulu hava eitt stað at venda sær - serliga ung, sum ikki eru partur av øðrum skipanum. Tað er ikki í lagi, at føroyskur ungdómur skal mistrívast og gerast sera illa fyri sálarliga, áðrenn tey kunnu fáa nakra hjálp.

Sinnisbati heldur, at Headspace er eitt boð uppá eina loysn. Headspace er eitt tilboð, kent úr Danmark, bygt á eitt átak av australskum uppruna. Headspace veitir ókeypis ráðgeving til børn og ung í aldrinum 12-25 ár. Grundsjónarmiðið er, at eingir trupulleikar eru ov stórir ella ov smáir - her kann prátast um alt frá sjálvsvirði, hjartasorg, angist, skúla og útbúgving. Tað er út frá fortreytunum hjá børnunum og teimum ungu, og tey kunnu eisini vera púra dulnevnd, og koma beint inn av gøtuni.

Royndirnar við Headspace í Danmark eru ómetaliga góðar, og av norðurlendska vælferðarmiðdeplinum er tað kosið sum Best Practice innan økið í 2016. Harafturat vísa kanningar, at Headspace heldur teimum ungu í útbúgving, fyribyrgir at sálarstøðan versnar, og sparir tí samfelagnum fyri útreiðslur í sambandi við lækna, sálarfrøðing, innleggingar og útmeldingar frá útbúgvingum. Sinnisbati hevur eitt samstarv við Headspace Danmark um at byrja eitt slíkt tilboð í Føroyum – men fígging má til. Headspace dúvar uppá sjálvboðin fólk, sum eru sett eftir krøvum til fakligu og menniskjaligu førleikarnar. Afturat eru tvey starvsfólk, sum leiða Headspace depilin, sum skulu góðskutryggja tilboðið. Umframt fast fakfólk eru fleiri fakfólk knýtt at Headspace til supervisjón, ráðgeving og vegleiðing. Headspace er eitt stað, har tey ungu koma inn gjøgnum eina hurð, og sum er eitt tilboð har fleiri myndugleikar, kommunur, land og stovnar samstarva um fígging – og um at hjálpa teimum ungu í felag.


5. ÚTGREINING

Í august 2022 stóðu tað 258 børn og ung á bíðilista til útgreining á barna- og ungdómspsykatriini, og tey kunnu vænta at bíða í upp til 18 mánaðar. Í august 2022 stóðu tað somluleiði 271 fólk á bíðilista til útgreining fyri ADHD. Metta bíðitíðin er 20 mánaðar. 

Hetta heldur Sinnisbati ikki verða rætt í einum vælferðarsamfelagi, at onkur kann standa í bíðistøðu í upp til 2 ár. Heilsumálaráðið hevur sett pening av til at økja um útgreiningarorkuna, men Sinnisbati óttast fyri, at hetta ikki er nokk, og at tað mugu størri raðfestingar og átøk gerast á økinum. Í mai mánað í 2022 kundi barna- og ungdómspsykiatriin vísa á, at tað eru alsamt fleiri børn og ung, ið dragast við svárar sálarligar trupulleikar, ið verða ávíst teimum – og børnini eru eisini yngri enn áður. Nøkur av okkara børnum og ungu fara at detta niður ímillum, um tey ikki fáa røttu hjálpina í tøkum tíma.

Tað er somuleiðis sera týdningarmikið fyri Sinnisbata, at tað verður tryggjað øllum hjálp, viðgerð og kunning eftir útgreining. Tað er ikki nøktandi at bert økja um útgreiningarorkuna, um viðgerðin ikki eisini fylgir við.


6. FLEIRI PSYKOSOSIAL TILBOÐ

Tað skal vera lættari hjá fólki, sum stríðast sálarliga at fáa røttu viðgerð og hjálp. Sinnisbati ynskir at tað skal vera lættari atkomuligt at fáa døgntilboð og viðgerð. Tað eru ymiskir tørvir til tann ymiskleikan sum er millum fólk. Serliga er hetta týdningarmikið, tí tað eru ymiskir mátar at síggja orsøkir til sálarsjúku og harvið viðgerðarmøguleikar. 

Granskingin sigur okkum t.d. at antidepressivur heilivágur bert virkar hjá einum av seks. Vit mugu viðurkenna hetta og at aðrir viðgerðarmøguleikar skulu hava meira pláss og leggjast afturat. Samstundis má vísast meira til tey sosialpsykiatrisku tilboðini og tænastur, sum eitt nú Almannaverkið veitir. Hetta er eitt nú stuðulsskipanir, (mentor, sosialpedagogiskur stuðul, hjálp til sjálvhjálp v.m.) og dagtilhald/kafé fyri fólk við sálarsjúku.


7. DIAGNOSA

Eina ferð sálasjúku altíð sálarsjúku. Fólk, ið hava fingið eina diagnosu, skulu kunna koma av við hana aftur. Soleiðis, sum skipanin virkar í dag, er ikki lættiliga møguligt at sleppa av við eina diagnosu, hevur ein fyrst fingið hana. Hetta er ikki rætt, halda vit í Sinnisbata. Tað er ein avoldaður máti at síggja sálarsjúkur, tí tað ber til, eins væl við flestu likamligum sjúkum, at gerast frískur, og serstakliga at liva við sjúkueyðkennunum. Tá ið sálarsjúka ikki er varandi, hví skal ein diagnosa so vera tað? Sinnisbati mælir tí til, at tað eftir einum ávísum áramáli verður gjørligt at sleppa av aftur við diagnosur, tá tað sæst, at ein ikki hevur havt sjúkueyðkenni í eitt tíðarskeið – eins væl sum við likamligum sjúkum.


8. ØKISPSYKIATRI

Økispsykiatriin er eitt gott tilboð - men vit hava tørv á meira. Tað besta er at fáa hjálp so tætt upp á heimið og gerandislívið sum yvirhøvur gjørligt. Tí er gott, at vit hava fingið eina økispsykiatri í Føroyum. Økispsykiatri er eitt gott og neyðugt tilboð, sum má veitast til allar borgarar í landinum, soleiðis at fólk við sálarligum avbjóðingum og órógvi fáa neyðugu hjálpina og viðgerð uttan mun til, hvar tey búgva í landinum. Økispsykiatriin ger eitt megnararbeiði við at veita upplýsing og at fáa røttu hjálpina til teirra, sum hava brúk fyri henni, soleiðis at framtíðar innleggingar kunnu fyribyrgjast. Í løtuni eru mannagongdirnar tær, at tað eru starvsfólkini á Psykiatriska deplinum, sum

skulu vísa sjúklingin til økispsykiatriina. Mælt verður til, at økispsykiatriin verður knýtt at útskrivaðum sjúklingum frá fyrsta degi uttan ávísing, so at sjúklingarnir fáa hóskandi tilboð og uppfylging so skjótt sum viðkomandi ikki longur er innleggingarkrevjandi. Harumframt má økispsykiatriin verða myndað av fleiri yrskisgreinum sum eitt nú sosialráðgevum, sálarfrøðingum, heilsurøktarum og autoriseraðum psykoterapeutum o.s.fr., soleiðis at tænastan verður fakliga fjølbroytt og gevur brúkaranum eina heildarskipan at dúva uppá.


9. FØRLEIKAMENNING

Fyri at yvirgongdin frá at vera innløgd/lagdur og til at fara út aftur í samfelagið ikki skal tykjast ov møtimikil, skulu fólk førleikamennast. Í 2014 lat Fountainhúsið dyrnar upp. Hetta er einasta tilboðið av sínum slagi her á landi. Fleiri førleikamennandi tilboð mugu til, og heildarloysnir mugu vera fyri fólki, ið hava sosialar og sálarligar avbjóðingar. Sinnisbati ynskir, at fleiri møguleikar vera fyri arbeiðsroyndum og førleikamennandi skeiðum. Harafturat skal størri dentur leggjast á stuðul og peer-to-peer arbeiði, har fyrrverandi brúkarar av psykiatriini, kunnu ráðføra, vegleiða og lurta eftir núverandi brúkararnum. Royndir frá okkara grannalondum vísa, at tað er sera gevandi at hava sambond við fyrrverandi sjúklingar, sum ein kann spegla sær í og finna vónina saman við.


10. AFTUR Í SAMFELAGIÐ

Vit vita, at fyri at koma seg best eftir sjúkralegu, er tað er umráðandi at hava tilknýti til útbúgving, arbeiði ella tað ein hevur tikist við. Vit skulu tí hava eina skipan, sum er lagalig, og sum virkar eftir fortreytunum hjá sjúklinginum. Tí sjálvt um t.d. arbeiði kann hava stóran týdning í at koma fyri seg, so kunnu freistir, tíðaravmarkingar og krøv gera støðuna verri. Hvussu ein persónur hevur tað eftir eina sjúkralegu er sera ymiskt, og tí ber ikki til at hava eina skipan sum sker øll um ein kamb. Flexible Assertive Community Treatment (FACT) er ein langtíðar viðgerðarháttur til fólk við svárari sálarsjúku, men sum ikki eru innløgd. Eisini kallað eitt ambulant tilboð. Tað er eyðkent hjá fleiri av fólkum við svárari sálarsjúku, at tey hava sosialar trupulleikar t.d. við bústaði, sjálvrøkt, familju og vinum, arbeiði og við tí fíggjarliga. FACT er ein heildarmodell,sum fevnir um viðgerð, vegleiðing og hjálp til gerandisdagin og endurmenning. Málið er at tryggja samanhangandi røkt, fyribyrgja innlegging og at arbeiða fyri, at persónurin verður inkluderaður og partur av samfelagnum. FACT inniheldur eitt toymi av ymiskum serfrøðingum (sálarfrøðingur, sálarlækni, sjúkrasystur, psykiatrisk sjúkrasystur, sosialráðgevi, misnýtslusráðgevi, peer-hjálpari), og tey royna at hava tætt samband við tey avvarðandi.


11. BÚ-OG VIÐGERÐARSTOVNAR

Sinnisbati ynskir fleiri bústovnar, har viðgerð og bútilboð eru sameind. Seinastu árini hava fleiri tilboð av hesum slagi sæð dagsins ljós, og tað hevur verið eitt væl virkandi tilboð fyri tey, sum hava fingið møguleikan at gera brúk av tí. Fleiri av teimum gomlu sambýlistilboðunum, sum Sinnisbati av fyrstantíð var við til at seta á stovn í Føroyum, kunnu nakað fyri nøkur, men fleiri fjølbroytt tilboð mugu til fyri at nøkta tørvin hjá fleiri í málbólkinum. Eitt nú mælir Sinnisbati til, at fleiri vardir bústaðir vera til taks fyri fólk við sálarsjúku, sum eru nóg sjálvhjálpin til at rúma og megna at búgva fyri seg sjálvi. Sinnisbati gleðist um, at fleiri verkætlanir eru í gerð, men økið má hava størri politiska raðfesting sum heild.


12. AVVARÐANDI

Í Sinnisbata hava vit í fleiri ár arbeitt málrættað við avvarðandi, og tað er heilt týðiligt, at tað kann vera hart og møtismikið at vera avvarðandi. At vera avvarðandi ávirkar tín gerandisdag, familjulív og arbeiði. Eisini er stórur vandi fyri, at avvarðandi sjálvi gerast strongd, verða sjúkrameldað og fáa sálarligar løstir. Tað er ómetaliga týdningarmikið, at avvarðandi fáa ta hjálp teimum tørvar. Í Sinnisbata halda vit, at avvarðandi - tað veri seg børn, systkin, foreldur, makar ella onnur tætt knýtt - skulu fáa ókeypis sálarfrøðing, vegleiðing, psykoedukatión, sosialráðgeving og avvarðandibólk í boði.  Í Sinnisbata hava vit havt góðar royndir við avvarðandi bólkum, og luttakararnir í bólkunum hava seinni boðað frá, at tey skilja betur støðuna, at tey duga betri at finna javnvág ímillum egið lív og heimið, og at tey ikki longur kenna, at tey standa einsamøll við avbjóðingunum.

Avvarðandi skulu hava hjálp og vegleiðing, og gerast ein størri partur av viðgerðargongdini. Kanningar vísa, at avvarðandi eru ein stór hjálp, tá tey verða tikin við í viðgerðargongdina. Vit frætta javnan frá limum okkara, at avvarðandi kenna seg ráðaleys og ørkymlaði, tí tey ikki verða kunnaði og tikin upp á ráð. Í Sinnisbata eru vit sannførd um, at avvarðandi skulu inndragast. Tað eru ofta tey, ið kenna persónin best og eru ofta eisini ein týðandi partur av lívinum og netverkinum hjá persóninum. Tað átti tí at verið eitt skipað samstarv við tey avvarðandi, har tey kunnu gerast ein størri partur av viðgerðini.


 

Vit heita á tykkum, politisku flokkar og komandi løgtingi, um at orða ein politikk innan psykiatriska økið og at arbeiða fyri batum á hesum øki í komandi setu. Vit hava tørv á langtíðarætlanum og heildarloysnum á økinum. Hetta er eitt val, ið tit, politikarar, kunnu taka. Ti politikkur er eitt val - sálarsjuka er ikki.

 


 

Keldur:

Bedre Psykiatri. (2022). Pårørende savner inddragelse og undervisning.

Bedre Psykiatri. (2018). Undersøgelse af pårørendeinddragelse i psykiatrien 2018.

Davies, J. & Read, J. (2018). A systematic review into the incidence, severity and duration of antidepressant withdrawal effects: Are guidelines evidence-based?, Addictive Behaviors, Volume 97, October 2019, Pages 111-121.

Headspace. (2022). Om os. Retrieved November 15, 2022, from https://headspace.dk/nogen-at-tale-med/

Heilsumálaráðið. (2022). Viðgerðartrygdin í psykiatriini eitt fet nærri. Retrieved November 15, 2022, from https://www.hmr.fo/fo/kunning/tidindi/vidgerdartrygdin-i-psykiatriini-eitt-fet-naerri/

Heilsu- og innlendismálaráðið. (2018). Heildarætlan fyri sálarliga heilsu í Føroyum.

McArdle, H. (2019), U-turn as psychiatrists say patients should be warned of antidepressant withdrawal risk, The Herald.

Sundhedsstyrelsen. (2018). Forebyggelsespakke - Mental sundhed.

Svendsen, M.L., Ellegaard, T., Jeppesen, K.A. et al. Family involvement and patient-experienced improvement and satisfaction with care: a nationwide cross-sectional study in Danish psychiatric hospitals. BMC Psychiatry 21, 190 (2021). https://doi.org/10.1186/s12888-021-03179-1.

PS04/19 - Position statement on antidepressants and depression.” Royal College of Psychiatrists, 20 May 2019.

Skaale, S.O. & Davidsen, A.H. (2017).   Sálarheilsan hjá føroyskum miðnámsskúlanæmingum.  Frágreiðing og tilmæli. Tórshavn: Felagið Føroyskir Sálarfrøðingar.

Sunhedsstyrelsen & Socialstyrelsen. (2018). Koncept for systematisk inddragelse af pårørende, første version udgivet 2014. Anden version udgivet 2018.

Psykiatrifonden. (2016). Forebyggelse af psykisk sygdom - hos børn og unge.

Open Dialogue. (2019). What is the Open Dialogue approach?.

Stockmann, T. (2015). Open Dialogue: A New Approach to Mental Healthcare, Psychology Today, juli 2015.

Odgaard, M. F. (2017). Åben dialog i en evidensbaseret tid – nye vinde i socialpsykiatrien?, DPU, Aarhus Universitet, 2016.

Veldhuizen, J. R. & Bähler, M. (2013). Flexible, Assertive, Community, Treatment. Groningen, 2013.

Vidensråd for forebyggelse. (2014). Børn og unges mentale helbred.

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

LØGTINGSVAL 2022

Hetta siga valevni um sálarheilsu og psykiatri:

Á hesi síðuni verða øll lesarabrøv hjá valevnum, ið snúgva seg um sálarheilsu- og psykiatriska økið, løgd út.

Um tú hevur skrivað eitt lesarabræv um evnið, ert tú vælkomin at senda okkum tað.

Løgtingsval 2022 – lesarabrøv

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

FOBIIR

Tey flestu av okkum kenna til at hava stakfobiir. Fobiir eru eyðkendar við, at ein persónur hevur ein ovurstóran ótta fyri einum ávísum luti, støðu ella djóri. Tað kann eitt nú vera klaustrofobi (angist fyri trongum støðum og at vera fangað), agorafobi (angist fyri opnum plássum og fólkamongdum) ella araknofobi (angist fyri eiturkoppum). Tá man hevur stakfobi, so er angistin avmarkað til ávísar lutir, men kann vera sera oyðileggjandi fyri persónin.

Nógv kunnu liva fínt við eini fobi, men fyri onnur kann hetta darva og avmarka tey so nógv, at tað gongur út yvir gerandisdagin, arbeiðið og sosiala lívið – tað er fyrst tá, at talan er um eina diagnosu. Tú kanst hava so nógva agorafobi, at tú ikki kemur út gjøgnum hurðina, ella vera so bangin fyri at flúgva og koyra í bili, at tú ikki kanst ferðast og koma aftur og fram til arbeiði. Fólk við ógvusligari stakfobi kunnu útvikla eina undanførslu-atferð, har ein roynir at sleppa sær undan fobiini.

Angist eyðkenni, sum eru knýtt at stakfobium, eru tey somu, sum eyðkenna aðrar angist diagnosur og líðingar.


AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

Víðari

Eftir Sølva Næs Hoydal

Víðari! Kom nú, far nú víðari! Eyguni opna seg og royna at venja seg við sterka sólarljósið.
Heilin roynir at tilpassa seg til veruleikan. Armurin, deyðatroyttur av at hava arbeitt so hart,
sleingir seg framum, og eg royni at seta neglirnar fastar í tað ónatúrliga slætta asfaltið, men
fingrarnir glíða aftureftir, tá tað fríska blóðið ger breytina hála. Kroppurin hevur bestan hug at
gevast. Hann leggur seg troyttur niður, uttan at røra seg, og vil ikki samstarva. Eyguni stríðast
fyri at halda sær opnum, og lukturin av kolsúrni hevur sett seg rimmarfastan í nasagluggarnar,
sum annars eru tiptir av storknaðum blóði. Onkustaðni, longri burturi enn har armurin røkkur,
hoyri eg eitt snjalt bipandi ljóð, sum sker seg inn á oyratrummunar. Eg hoyri eina rødd
onkustaðni aftast í høvdinum: Gev ikki upp, far víðari. Hetta er ikki fyrstu ferð, eg havi
upplivað, at heilin vil ikki tað, sum restin av kroppinum vil, og eg kenni á mær, at bardagin
millum tey bæði fer at verða langur og harður.
Eg lyfti høvdinum varisliga og seti høkuna á vegin. Eyguni leita, men einki er at síggja ella
finna. Bara mjørki, gras og vegur, vegur, vegur. Armurin roynir einaferð afturat, klárar at fáa
tak í eina rivu og hálar við allari sínari megi føturnar, beinini og búkin við sær. Kroppurin
bønar um at sleppa at liggja, men nú eri eg komin avstað – nú skal eg bara blíva við. Eg lyfti
armin aftur og háli. Eina ferð, tvær ferðir, tríggjar ferðir… Hin armurin roynir eisini. Pínan í
øllum kroppinum verður spakuliga minni ótolandi, tá heilin nú sleppur at hugsa um okkurt
annað. Klæðini á kroppinum royna at steðga ferðini, og verða hálað mótsettan veg, so hvørt
sum armurin roynir at hála fram, og tað harða asfaltið følist harðari og harðari ímóti húðini,
so hvørt sum klæðini skrædna.

Seks ferðir, sjey ferðir, átta ferðir…

Røddin í høvdinum broytir brádliga tónalag. Hví blívur tú við? Hvat er grundin? Hvar ætlar
tú at fara? Hvat ætlar tú at gera? Hvussu ætlar tú tær at yvirliva? Hvønn ætlar tú tær at fara
til? Hvør skal hjálpa tær? Hetta er óneyðugt. Tú stríðist uttan grund. Har er eingin loysn, har
er einki mál. Hví leggur tú teg ikki bara niður at doyggja?
Men kroppurin vil enn ikki akta. Hann blívur við.

Tíggju ferðir, ellivu ferðir, tólv ferðir…

Eftir nógv stríð fái eg eyga á eina konu og eitt barn, sum ganga framvið. Tann lítli drongurin
starir eftir mær, og sjálvt um heilin skríggjar eftir hjálp, vilja eygu míni ikki hyggja aftur eftir
hansara. Konan, sum eisini roynir at sleppa undan eygnasambandi, hvøkkur við, tá drongurin
hálar í ermu hennara, peikar eftir mær og so forvitin spyr mammu sína, hvat er galið við
hasum manninum. Konan kveitir stutt eftir mær og hyggur so illsint at dronginum.
“Ikki stara eftir manninum, tað er ófólkaligt.”
“Men hann hevur tað ikki gott.”
Konan vendir eygunum ímóti mær og kroystur eitt smíl fram.
“Orsaka, hann er so forvitin. Hvussu hevur tú tað?”
Eg opni munnin, og royni ikki at hosta blóð upp, tá eg merki málmsmakkin á tunguni.

“Fínt.”
Konan sær nøgd út og vendir høvdinum aftur ímóti soninum.
“Har hoyrir tú, góði.”
Tey ganga víðari, og eg háli meg víðari.

Fimtan, sekstan, seytjan…

Eg hoyri surran av einum bili, sum nærkast. Maðurin innaní, sum er fínt klæddur í skjúrtu og
slipsi, opnar vindeygað og rópar eftir mær, tá hann koyrir framvið.
“Kom nú! Far nú skjótari! Tú ert her fyri eina grund!”
Eg orki ikki. Tað er bara tað sama umaftur og umaftur, og tað hevur tað verið leingi. Eg háli
meg fram, og telji hvørt hál. Eg flyti meg helst fram, men føli meg fastan í stað. Var tað her,
eg ætlaði at enda? Er hetta staðið, eg havi stríðst fyri at koma til? Eg má bara koma
ígjøgnum tað, so eg kann seta mat á borðið.

Tvey-og-tjúgu, trý-og-tjúgu, fýra-og-tjúgu.

Eg eri komin til endan. Vegurin brýtur knapt av og skapar ein kant við bara mjørka sum
bakgrund. Eg háli meg yvir til kantin og hyggi niður av bratta klettinum. Langt, langt niðri
sæst brúsandi brimið, grálitaða grótið, og vakra, himmalbláa havið. Eg havi góðan hug at
røkka niður og nema við vakurleikan, men eg hugsi eisini, at undir gandakendu ljósabláu
havskorpuni liggur myrki botnurin. Aftur seti eg spurningin: Er hetta staðið, eg havi stríðst
fyri at koma til? Tað kennist fríandi, men samstundis eisini sum snýt. Ein lættur vegur út.
Eg hoyri knappliga røddina á eini konu. Eg vendi mær á og síggi, at tað er konan frá
arbeiðinum. Hon sær bangin út.
,,Tú sært ræðuligur út. Hvat er hent?” spyr hon.
,,Teir slitu meg upp” svari eg, hásur á málinum.
,,Hví tað?”
,,Eg kundi ikki geva teimum tað, teir vildu hava. Tá vildi teir ikki síggja meg longur. So slóu
teir meg niður, koyrdu avstað og lótu hamin liggja eftir.”
Konan kemur yvir til mín og leggur armarnar um akslarnar á mær. Kroppur hennara følist
heitur, og eg njóti løtuna. Nú følist tað sum, at tað er hennara eyma rødd, sum tosar við meg
og sigur orðini: “Gev ikki upp, kom víðari.”
Men hon sigur heldur:
,,Tú hevur arbeitt for leingi. Skal eg koyra teg heim?”
Í bilinum hyggi eg út og síggi, at vit ferðast aftur eftir vegnum, sum eg hálaði meg ígjøgnum,
og eg spyrji meg sjálvan, um eg havi mótið til at stríðast ígjøgnum hann aftur, tá bilurin nær
til byrjunarstaðið. Men nú er øðrvísi. Eg føli enn hitan á bringuni, sum følist sum eitt plástur
fyri allar skaðarnar á kroppinum. Var tað tað, teir vildi hava frá mær? Hita? Viðurkenning?
Eg hyggi eftir klokkuni. Hon er um at verða eitt, men nú ætli eg mær ikki a fylgja við longur.
Eg havi onnur ting at hugsa um.

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

ÍSFJALLIÐ

Eftir Onnu Joensen-Næs

Eg hangi í fríðari luft á ómetaliga ísfjallinum. Tað er tjúkkur mjørki. Eg kenni harða vindin, í tí
at hann nemur nakkan. Eg krympi eyguni saman í vón um at síggja betur. Eg eri ræðslusligin.
Kenni angistina sníkja seg fram. Í einu hondini havi ein hakkara. Á bakinum beri eg ein fúlan
ryggsekk. Eg orki ikki meira. Eg eri útlúgvað, men herji kortini á. Eg nýti alla megi. Hoyri
óljóðið, í tí at hakkarin rakar óseka ísin. Sigi síðani avgjørd; ”Eg nokti at geva upp. Eg skal. Eg
má niðan á fjallatindin.”

Eg tivi skjótari enn nakrantíð áður. Kikki eftir ondini. Eg megni nú at skoða tindin gjøgnum
tjúkka mjørkan. Uggi meg sjálva og hugsi; ”Nú er ikki nógv eftir. Tú klárar tað. Tú ert sterk.” Nú
hoyrist óljóðið aftur, í tí at hakkarin knúsar tjúkka ísin sundur fyri síðstu ferð. Eg andi djúpt.
Telji niður, og háli síðani mín kalda kropp niðan á smala tindin. Kroppurin liggur slongdur eftir
ísakalda ísflatanum, og eg nokti at reisa meg. Útlúgvað. Royni at fáa tamarhaldið á
andadráttinum.

Eg reisi meg stillisliga. Kroppurin kennist tyngri enn nakrantíð áður. Eg royni at hugsavna
tankarnar. Eg hyggi út. Mjørkin er burtur. Eg eri hægsta punktið í allari verðini. Í løtuni síggi eg
tað, ið eg altíð havi ynskt mær. Vakrasta sjónin, ið er. Men tað er ikki nóg mikið. Smílið hvørvur
stillisliga. Eg leggi nú hondina á hjartað. Eg kenni enn tómrúmið, ið eg áður hevði. Eg merki ikki
longur rúsin á sama hátt, sum tá ið eg kleiv niðan á tindin. Tá ið eg var ávegis. Eg trúði, at tað at
røkka málinum, fór at gera meg eydnusama. Lekja øll sárini. Men tað er ikki nóg mikið. Eg eri
enn brotin.

Eg stríði meg niðan á smala tindin á ómetaliga ísfjallinum. Eg havi ein hakkara í hondini.
Nógvur vindur er. Á rygginum beri eg ein ómetaliga tungan ryggsekk. Eg eri móð. Útlúgvað. Í tí
eg hyggi aftur um bak, hvøkki eg við og stirðni. Eg fái ein klump í hálsin og svølgi síðani. Tað
ørar fyri mær. Tað er langt niður. Eg risti nú høvdið og andi djúpt. Eg uggi meg sjálva og hugsi;
”Nú eru bert nakrir hundrað metrar eftir, fyri at røkka málinum.” Eg megni júst at skoða tindin.

Eg flyti nú høvdið móti tí ísakalda ísinum, í vón um, at eg ikki detti. Eg risti nú høvdið, og fari
undir at hakka aftur.

Eg herji á. Í løtuni er tað einasta, ið eg megni at hugsa um, friðsæla kenslan, í tí at eg einaferð
fari at røkka uppá fjallatindin. Sveittin dryppar niður av pannuni. Ísbrot flúgva til allar síður, í tí
at hakkarin rakar óseka ísin. Ræðslusligin haldi eg áfram við at bróta ísin. Avgjørd uggi eg meg
sjálva og hugsi; ”Tað snýr seg bert um at yvirliva.”

Við eitt situr hakkarin fastur í tjúkka ísinum. Eg nýti alla megi, men megni kortini ikki at
skrykkja hann úr ísinum. Í óviti missi eg tamarhaldið og detti. Eg eri í luftini. Sveimi. Kenni meg
dimma. Í vreiði hugsi eg; ”Um eina løtu fari eg undir kav. Eg fari at kenna tann harða brestin í tí,
at kroppurin tekur í vatnskorpuna. Eg fari at verða ein lítil blettur í stóra sjónum. Reka burtur í
einki. Eg fari at doyggja, bert tí, at eg ikki megnaði, at fáa handan helvitis hakkarin úr tjúkka
ísinum, tá ið eg hevði møguleikan.”

Tað hoyrist ein ómetaligur brestur í tí, eg fari undir kav. Vatnbløðrur í túsundatali síggjast førka
seg úr nøsini. Fyri fyrstu ferð nakrantíð, kenni eg meg rættuliga fríða. Eg ferðist stillisliga aftur
og fram við aldunum. Eg havi ongar skyldur, og skal ikki taka stig til meiningarnar hjá øðrum.
Undir sjónum er púra kvirt. Eingin annar er til staðar, bert lítla eg. Sjógvurin kennist bleytur, í tí
hann nertir mín áður so ræðsluslidna kropp. Í høgru hond havi eg enn hakkarin. Somuleiðis
dregur tungi ryggsekkurin, ið er á bakinum, meg longur niður at havsbotninum.

Eg vendi høvdið til einu síðuna í klára vatninum, og síggi tað stóra og máttmikla ísfjallið.
Ómetaliga ísfjallið, ið eg áður ræddist, kennist nú so kert. Skepilsið, ið áður vardi seg móti
fíggindum, vísur seg nú frá eini nýggjari síðu. Áðrenn sá eg bert ovara partin av ísfjallinum, nú
kenni eg heildina. Tað, ið eg vanliga ikki síggi. Eg brosi. Eg havi so leingi leitað, roynt at funnið
meiningina, og nú er hon her. Eg eri eydnusom. Eg kenni sjógvin fylla lunguni. Veruleikin er, at

eingin fer at lofta mær. Eg eri maktarsleys, í tí at eg verði drigin móti myrka og kalda
havbotninum. Eg havi givið upp. Men tað er ókay.

AT LEITA SÆR HJÁLP (1)

Sáttmáli sameindu tjóða um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek

Inngangur

Partarnir í hesum sáttmála:

(a) minna á aðalreglurnar, ásettar eru í stovningarskjali Sameindu tjóða, sum viðurkenna, at øll menniskju hava virðing og tign íborna, og at hvørt mansbarn eigur somu ómissandi rættindi, og at tær eru grundarlagið undir frælsi, rættvísi og friði í heiminum,

(b) viðurkenna, at Sameindu tjóðir í heimsyvirlýsingini um mannarættindi og í Altjóða mannarættindasáttmálum hava lýst og samtykt, at ein og hvør hevur rætt til øll tey rættindi og alt tað frælsi, ið er lýst í teimum, við ongum mismuni av nøkrum slagi,

(c) vátta av nýggjum at øll mannarættindi og grundleggjandi frælsisrættindi eru alheimslig, óskerd, sínámillum treytað og sínámillum skyld og at tørvur er á at tryggja, at fólk, ið bera brek, til fulnar kunna brúka tey og ikki vera fyri mismuni,

(d) minna á altjóða sáttmálan um búskaparlig, samfelagslig og mentanarlig rættindi, altjóða sáttmálan um borgarlig og politisk rættindi, Altjóða Sáttmálan um at beina fyri øllum mismuni á fólksløgum, altjóða sáttmálan um at beina fyri øllum mismuni mótvegis konufólki, altjóða sáttmálan móti píning og aðrari óndari, ómenniskjaligari ella niðrandi viðferð ella revsing, sáttmálan um rættindi barnsins, og altjóða sáttmálan um at verja rættindini hjá øllum arbeiðarum, sum flyta millum lond, og limum í familjum teirra,

(e) viðurkenna, at brek er hugtak í broyting, og at brek er úrslit av sínámillum ávirkan millum fólk, sum eru viknað, og forðingar, ið standast av hugburði og umhvørvi, sum tarnar teimum til fulnar og á virknan hátt at verða við í samfelagnum javnbjóðis øðrum,

(f) viðurkenna týdningin í aðalreglum og leiðreglum, sum eru í heimsvirkisætlanini fyri fólk, ið bera brek, og í Fyrimyndarreglum um at útvega javnlíkar møguleikar fyri fólk, ið bera brek, at vera við til at fáa fram, orða og eftirmeta politikk, ætlanir, tiltøk og virksemi á lands-, økis- og altjóða stigi, sum virka fyri at javnseta møguleikar hjá fólki, ið bera brek,

(g) leggja herðslu á týdningin at tvinna evni viðvíkjandi teimum, ið bera brek, inn í viðkomandi virkisætlanir um burðardygga menning,

(h) viðurkenna eisini, at mismunur gjørdur móti einum og hvørjum fólki, grundað á brek, ger seg inn á ta viðføddu virðing og virði, ið hvørt einstakt menniskja eigur,

(i) viðurkenna harumframt, hvussu ymisk fólk, ið bera brek, eru,

(j) viðurkenna tørvin at virka fyri og verja mannarættindi hjá øllum fólkum, ið bera brek, eisini teimum, ið krevja víðfevndan stuðul,

(k) stúra fyri, at hóast hesi ymisligu amboð og tiltøk fara fólk, ið bera brek, framvegis at verða fyri forðingum, tá ið tey skulu verða við í samfelagnum javnbjóðis øðrum, og teirra mannarættindi fara at verða skerd í øllum pørtum í heiminum,

(l) viðurkenna týdningin í altjóða samstarvi at bøta um liviumstøðurnar hjá fólki, ið bera brek í einum og hvørjum landi, serstakliga í menningarlondum,

(m) viðurkenna tað virðismikla íkast, bæði tað, ið er og fer at verða, sum fólk, ið bera brek, í síni heild veita trivnaði og fjølbroytni í sínum samfeløgum og viðurkenna, at tað at virka fyri, at fólk, ið bera brek, til fulnar fáa síni mannarættindi og grundleggjandi frælsi og fullvegis luttøku í samfelagnum fer at elva til eina økta kenslu av at hoyra til, og tað verður týðandi framstig í menniskjaligari, sosialari og búskaparligari samfelagsmenning og fer at beina fyri fátækdømi,

(n) viðurkenna týdningin, tað hevur fyri fólk, ið bera brek, at tey ráða sær, eru óheft og hava frælsið at taka egnar avgerðir,

(o) hugsa um, at fólk, ið bera brek, eiga at fáa høvið sjálv at verða við í arbeiði, tá ið avgerðir verða tiknar um leiðreglur og skipanir, ikki minst teimum, sum beinleiðis viðvíkja teimum,

(p) stúra fyri truplu umstøðunum hjá fólki, ið bera brek, sum eru fyri nógvum ella grovum mismuni, grundað á rasu, lit, kyn, mál, átrúnað, politiska ella
aðra áskoðan, tjóðskaparligan, etniskan, innføddan ella samfelagsligan uppruna,
ogn, føðing, aldur ella aðra samfelagsstøðu,

(q) viðurkenna, at kvinnur og gentur, ið bera brek, ofta eru í størri vanda fyri harðskapi, løsti, misnýtslu og vanrøkt, ringari viðferð ella eyðræning, innanhýsis sum uttanhýsis,

(r) viðurkenna, at børn, ið bera brek, til fulnar eiga øll mannarættindi og grundleggjandi frælsi á jøvnum føti við onnur børn, og mint verður á skyldur, sum tey limalond, ið eru partar av altjóða sáttmálanum um rættindi barnsins hava átikið sær við atliti at hesum,

(s) leggja herðslu á tørvin at bregda kynsatlit inn í allar royndir og tiltøk, ið gera, at fólk, ið bera brek, til fulnar kunnu njóta mannarættindi og grundleggjandi frælsi,

(t) varpa ljós á tann veruleikan, at meginparturin av fólki, ið bera brek, liva í fátækt, og í hesum viðfangi viðurkenna álvarsama tørvin á at gera nakað við ta ringu ávirkanina, sum fátækdømi hevur á fólk, ið bera brek,

(u) hava í huga, at treytirnar fyri friði og tryggum viðurskiftum, grundað á veruliga virðing fyri endamáli og aðalreglum í ST-stovningarskjalinum og teirri viðurkenning, at mannarættindaamboð, ið kunnu verða nýtt, eru alneyðug til tess at verja fólk, ið bera brek, til fulnar, serstakliga tá ið vápnað stríð og fremmand hertøka er,

(v) viðurkenna, hvussu stóran týdning tað hevur at sleppa fram at fysiskum, sosialum, búskaparligum og mentanarligum umhvørvi, heilsu og útbúgving, upplýsing og samskifti til tess at at gera fólk, ið bera brek, før fyri at kunna brúka mannarættindini og grundleggjandi frælsi til fulnar,

(w) ásanna, at einstaklingur, sum hevur skyldur mótvegis øðrum einstaklingum og samfelagnum, sum hann ella hon er partur av, hevur skyldu at stremba eftir at fremja og virka fyri teimum rættindum, sum altjóða mannarættindaskjalið Bill of Human Rights viðurkennir,

(x) eru sannførd um, at familjan er natúrliga og grundleggjandi eindin í samfelagnum, og hon hevur krav um at verða vard av samfelagnum og ríkinum, og at fólk, ið bera brek og familjur teirra eiga at fáa neyðuga verju og hjálp at gera sítt til at fólk, ið bera brek, til fulnar og javnbjóðis øðrum kunnu brúka síni rættindini,

(y) eru sannførd um, at víðfevndur og integreraður altjóða sáttmáli, sum virkar fyri og verjir rættindi og virðing fyri fólki, ið bera brek, fer at hava stóran týdning til tess at bøta um djúptøknu sosialu vansarnar hjá fólki, ið bera brekog fer at virka fyri, at tey sleppa upp í borgaraligt, politiskt, fíggjarligt, sosialt og mentanarligt virksemi við javnbjóðis møguleikum í menningarlondum eins og í fullmentum londum,

eru komin ásamt um tað, ið niðanfyri stendur:

Grein 1

Endamál

Endamálið við hesum sáttmála er at fremja, verja og tryggja fólki, ið bera brek, øll mannarættindi og grundleggjandi frælsi fullvegis og javnbjóðis, og fremja virðingina fyri teirra viðføddu tign.

Fólk, ið bera brek, fevna um tey, sum hava varandi likamlig, sálarlig, vitborin og kenslulig mein, sum í samvirki við ymsar forðingar kunnu forða fyri, at tey til fulnar og á virknan hátt kunnu vera við í samfelagnum á jøvunum føti við onnur.

Grein 2

Allýsingar

Í hesum sáttmála er:

hugtakið ”samskifti” at skilja sum mál, tekstsýning, blindaskrift [Braille], samskifti við punktskrift og nerting, stórstavaprent, tøkar margmiðlar, skrivligar og ljóðligar hættir, vanligt mál, tekstir, ið fólk lesa upp, snið, ið víkja frá og eru vaksin um, samskiftistól og samskiftishættir, sum eisini fevna um tøka kunningar- og samskiftistøkni;

hugtakið ”mál” at skilja sum talað mál, teknmál og onnur ikki-talað mál;

hugtakið ”mismunur grundaður á brek” at skilja sum ein og hvør munur, útihýsing ella avmarking, grundað á brek, sum hevur til endamáls ella sum ávirkan at skaða ella gera til einkis, at fólk við breki javnbjóðis øðrum kunnu viðurkenna, njóta og nýta øll mannarættindi og grundleggandi politisk, búskaparlig, sosial, mentanarlig, borgarlig ella onnur frælsi. Tað fevnir um allan mismun, eisini at fáa noktað rímiligar tillagingar;

hugtakið ”rímiligar tillagingar” at skilja sum neyðugar og hóskandi broytingar og tillagingar, sum ikki leggja órímiliga stóra ella óneyðuga byrði á, har tað í ávísum førum er neyðugt, til tess at tryggja fólki, ið bera brek, at fáa og brúka øll mannarættindi og grundleggjandi frælsi javnbjóðis øðrum;

hugtakið ”algilt snið” er at skilja sum snið á vørum, umhvørvi, skipanum og tænastum, sum øll fólk kunnu nýta mest møguligt uttan at tillaginar og serskilt sniði eru neyðug. ”Algilt snið” forðar ikki fyri at útvega hjálpartól til fólk við ávísum breki, tá ið tørvur er á teimum.

Grein 3

Almennar reglur

Aðalreglurnar í hesum sáttmála skulu vera:

(a) at virða viðfødda tign, sjálvræði einstaklingsins, eisini frælsi einstaklingsins sjálvur at velja og at vera sjálvstøðugur;

(b) ongin mismunur
(c) at fáa fólk, ið bera brek, fullvegis og virkið at verða við í og verða tikin upp í samfelagið

(d) at virða mun og góðtaka fólk, ið bera brek, sum liðir í fjølbroytni millum manna og í mannaættini;

(e)at virka fyri javnrættindum

(f) at virka fyri atgeingi

(g) at virka fyri javnstøðu millum menn og kvinnur

(h) at virða menningarmøguleikar hjá børnum, ið bera brek, og virða rættindi hjá børnum, ið bera brek, at varðveita sín samleika.

Grein 4

Almennar skyldur

1. Limalondini binda seg til at tryggja og fremja til fulnar, øll mannarættindi og grundleggjandi frælsi fyri øll fólk, ið bera brek, við ongum mismuni av nøkrum slagi, grundað á brekið. Til hetta endamál, skulu limalondini:

(a) Seta í gildi alla hóskandi lóggávu og fyrisitingarligar mannagongdir til tess at seta í verk tey rættindi, sum viðurkend eru í hesum sáttmála;

(b) Taka øll hóskandi stig, eisini lógarlig, at broyta ella taka av tær lógir, ið eru í gildi, reglur, mannagongdir og siðvenju, sum gera mismun á fólki, ið bera brek;

(c) Hava í huga at verja og fremja mannarættindini hjá fólki, ið bera brek í øllum ætlanum og skipanum;

(d) Halda seg undan einari og hvørjari atgerð ella siðvenju, sum er í ósamsvari við henda sáttmála, og tryggja, at almennir myndugleikar og stovnar virka í samsvari við henda sáttmála;

(e) Seta í verk øll hóskandi tiltøk til tess at beina fyri mismuni, ið er grundaður á brek, sum ein og hvør einstaklingur, felagsskapur ella privat fyritøka fremur;

(f) Taka stig til ella granska í og menna algilda sniðgivna vøru, tænastu, útgerð og hentleika, sum allýst í grein 2 í hesum sáttmála, sum skuldi kravt minst møguliga tillaging og minsta kostnað at ganga ítøkiligum tørvi á møti hjá fólki, sum bera brek, til tess at gera tað lættari at fáa fatur á og brúka og at stuðla upp undir algilda sniðgávu, tá ið metingarstøði og leiðbeiningar verða gjørd;

(g) Granska í og menna nýggja tøkni og virka fyri, at hon er tøk og verður brúkt, eisini kunningar- og samskiftistøkni, flutningshjálpartól, amboð og hjálpartøkni, sum hóskar fólki, ið bera brek, og raðfesta tøkni fyri kostnað, ið ráð eru til;

(h) Útvega tøka kunning til fólk, ið bera brek, um flutningshjálpartól, amboð og hjálpartøkni, eisini nýggja tøkni og aðra hjálp, stuðulstænstur og hentleikar;

(i) At virka fyri at læra fakfólk og starvsfólk, sum arbeiða við fólkum, ið bera brek, um tey rættindi, sum staðfest eru í hesum sáttmála til tess betur at kunna veita ta hjálp og tær tænastur, sum ásettar eru í sáttmálanum;

2. Viðvíkjandi búskaparligum, sosialum og mentanarligum rættindum tekur hvørt limaland undir við at seta í verk so nógv tiltøk, sum orka er til, og har neyðugt er, innan fyri karmarnar um altjóða samstarv við tí atliti stigvíst at seta øll hesi rættindi í gildi uttan at vika við tær skyldur, sum ásettar eru í hesum sáttmála, og sum beinleiðis galda í altjóða rætti.

3. Tá ið lóggáva og mannagongdir verða evnaðar til, sum seta í verk henda sáttmála og í øðrum avgerðartilgongdum um viðurskifti, sum víkja at fólki, ið bera brek, skulu limalondini leita sær ráð hjá fólki, ið bera brek, og taka tey við í arbeiðið. Eisini børn, ið bera brek, verða umboðað gjøgnum teirra umboðandi felagsskapir.

4. Einki í hesum sáttmála skal ávirka tær ásetingar, sum eru í gildi í limalandi, annaðhvørt við lóg ella altjóða sáttmála, tá ið tær ásetingar tryggja rættindini hjá fólki, ið bera brek, betur. Tey mannarættindi og grundleggjandi frælsi, sum eru viðurkend og í gildi í limalondum sambært lóg, sáttmálum, reglum og siðvenju, mugu ikki verða avmarkað ella lítilsmett við teirri undanførslu, at hesin sáttmálin ikki viðurkennir slík rættindi ella frælsi, ella at hesin sáttmáli viðurkennir slík rættindi ella frælsi í minni mun.

5. Ásetingarnar í hesum sáttmála skulu galda fyri allar partar av sambandsríkjum við ongum avmarkingum og ongum undantøkum.

Grein 5

Javnrættindi og eingin mismunur

1. Limalondini viðurkenna, at øll fólk eru eins fyri og undir lógini og hava rætt við ongum mismuni til somu verju og sama gagn av lógini.

2. Limalondini skulu banna øllum mismuni, grundað á brek, og tryggjafólki, ið bera brek, javnbjóðis og munagóða lógarverju ímóti mismuni sama, hvør grundin er.

3. Til tess at fremja javnrættindi og beina fyri mismuni skulu limalondini taka øll hóskandi stig at tryggja, at rímiligar tillagingar verða gjørdar

4. Serlig tiltøk, sum neyðug eru til tess at skunda undir ella at fáa í lag verulig javnrættindi fyri fólk, ið bera brek, verða ikki mett sum mismunur sambært hesum sáttmála.

Grein 6

Konufólk, ið bera brek

1. Limalondini viðurkenna, at konur og gentur, ið bera brek, eru fyri margmismuni og í hesum viðfangi skulu stig verða tikin at tryggja teimum fullgóða nýtslu av øllum mannarættindum og grundleggjandi frælsi á jøvnum føti við onnur.

2. Limalondini skulu taka øll hóskandi stig til tess at tryggja, at konufólk til fulnar fáa atstøður at menna seg og verða sjálvstøðugar við tí endamáli, at tær kunnu brúka og fáa ágóðan av teimum mannarættindum og tí grundleggjandi frælsi, sum ásett eru í hesum sáttmála.

Grein 7

Børn, ið bera brek

1. Limalondini skulu taka øll neyðug stig til tess at tryggja, at børn, ið bera brek, til fulnar kunnu njóta øll mannarættindi og grundleggjandi frælsi javnbjóðis øðrum børnum.

2. Í øllum atgerðum, sum víkja at børnum, ið bera brek, skal tað, ið best tænir barninum, vera fremsta atlit

3. Limalondini skulu tryggja, at børn, ið bera brek, hava rætt til frítt at siga frá sínum áskoðanum í øllum málum, sum viðvíkja teimum, at teirra áskoðanir fáa hóskandi atlit samsvarandi aldri og búningarstigi á jøvnum føti við onnur børn, og fáa hjálp samsvarandi breki og aldurstigi at fremja tann rætt í verki.

Grein 8

Tilvitsku-stimbran

1. Limalondini fara undir at seta í verk tiltøk, sum eru munagóð, hóskilig og fara at virka beinanvegin:

(a) Stimbra tilvitsku í øllum samfelagnum, eisini á familju-stigi, um fólk, ið bera brek, og at ala fram virðing fyri rættindum og tign hjá fólki, ið bera brek;

(b) Berja niður vanamyndir, fordómar og skaðiliga siðvenju, sum víkir at fólkum, ið bera brek, eisini slíkt, ið grundað er á kyn og aldur í øllum lívsins viðurskiftum;

(c) Økja tilvitskuna um, hvat fólk, ið bera brek, eru før fyri og kunnu geva;

2. Stig til tess at fremja hetta eru m.a.:

(a) at seta í verk og varðveita munagóð almenn tilvitskuátøk til tess:

(i) at læra fólk at virða rættindini hjá fólki, ið bera brek

 (ii) at virka fyri at viðurkenna fólk, ið bera brek, og økja tilvitskuna í samfelagnum um teirra støðu

(iii)  at virka fyri at virðismeta evni, virði og gávur hjá fólki, ið bera brek, og teirra íkast í arbeiðspláss og arbeiðsmarknað;

(b) at ala fram á øllum stigum í útbúgvingarskipanini, eisini í børnum frá ungum árum, ein hugburð við virðing fyri rættindum hjá fólki, ið bera brek;

(c) at eggja øllum fjølmiðlum at mynda fólk, ið bera brek, á ein hátt, sum er í samsvari við endamálið í hesum sáttmála;

(d) at seta í verk útbúgvingar- og kunningarátøk fyri at bøta um tilvitanina til fólk, ið bera brek, og teirra rættindi.

Grein 9

Atkoma

Til tess at fólk, ið bera brek, skulu kunna liva sjálvstøðugt og fullvegis vera við øllum lívsins viðurskiftum, skulu limalondini seta í verk hóskandi tiltøk til tess at tryggja fólki, ið bera brek, at tey eins væl og onnur sleppa inn í bygningar og fram at ymisligum umhvørvi, ferðamøguleikum, upplýsing og samskifti, kunningartøkni, samskiftistøkni og skipanum, og øðrum hentleikum og tænastum, sum tøkar eru og verða veittar almenningi, bæði í bý og á bygd. Hesar atgerðir, sum skulu fata um at eyðmerkja og beina fyri forðingum og hindri fyri atkomu, skulu galda fyri m.a.:

(a) bygningar, vegir, samferðslu og aðrar innan- og uttandura hentleikar, íroknað skúlar, hús, heilsu- og læknastøðir og arbeiðspláss.

(b) upplýsing, samskifti og aðrar tænastur, íroknað tøkniligar tænastur og neyðtænastur.

2. Limalondini skulu eisini seta í verk hóskandi tiltøk til tess at:
a) menna, kunngera og hava eftirlit við, at minstukrøv og leiðreglur verða sett í gildi til tess at fólk, ið bera brek, sleppa fram at hentleikum og tænastum, sum eru tøkar og veittar almenningi.

b) tryggja, at privatar eindir, sum veita hentleikar og tænastur, sum eru almenningi tøkar, hava atlit at øllum, ið viðvíkur atkomu hjá fólki, ið bera brek.

c) læra ábyrgdarfólk um atkomutrupulleikar hjá fólki, ið bera brek.

d) útvega skelti í blindaskrift (Braille) og í sniði, sum lætt er at lesa og skilja, á bygningum og øðrum støðum, sum opin eru fyri almenningi.

e) fáa til vega hjálparar og millumgongufólk, eisini ferðaleiðarar, lesarar og teknmálstulkar til at lætta um atkomu til bygningar og onnur støð, sum opin eru fyri almenningi.

f) fáa í lag aðra hjálp og stuðul til fólk, ið bera brek, til tess at tryggja, at tey sleppa fram at upplýsing.

g) bera so í bandi, at fólk, ið bera brek, sleppa fram at nýggjari upplýsing og samskiftistøkni og skipanum, alnet íroknað.

h) stuðla uppundir at skapa, menna, framleiða og útflýggja tøka upplýsing og samskiftistøkni og skipanir so mikið tíðliga at henda tøkni og hesar skipanir kunnu fáast til vega fyri so lítlan kostnað sum til ber.

Grein 10

Rættur til lív

Limalondini vátta, at eitt og hvørt menniskja hevur natúrligan rætt til lív og vilja taka øll neyðug stig til at tryggja, at fólk, ið bera brek, fáa notið henda rætt til fulnar á jøvnum føti við onnur.

Grein 11
Vandastøður og menniskjalig neyðstøða

Limalondini skulu, í samsvari við sínar skyldur eftir altjóða lóg, íroknað altjóða humaniterlóg og altjóða mannarættindalóg, taka øll neyðug stig til at tryggja fólki, ið bera brek, verju og trygd, tá ið tey eru stødd í vanda, eisini í vápnaðari ósemju, neyðstøðu í krígstíð, og tá ið nattúruvanlukkur henda.

Grein 12

Eins fyri lógini

1. Limalondini vátta uppaftur, at fólk, ið bera brek, hava rætt til alla staðni at fáa sítt rættarføri viðurkent.

2. Limalondini ásanna, at fólk, ið bera brek, eiga rættarføri á jøvnum føti við onnur í øllum lívsins viðurskiftum.

3. Limalondini skulu taka hóskandi stig at útvega fólkum, ið bera brek, atgongd til tann stuðul, tey kunnu hava tørv á til tess at nýta sítt rættarføri.

4. Limalondini skulu tryggja, at øll stig, sum viðvíkja tí at útinna rættarføri, fata um hóskandi og munagóð verjutiltøk til at fyribyrgja misnýtslu sambært altjóða mannarættindalóg. Slík stig skulu tryggja, at atgerðir viðvíkjandi at útinna rættarføri, virða rættindi, vilja og áhugamál hjá fólkinum, ikki hava egináhugamál og óhóskiliga ávirkan, standa mát við og eru lagað eftir umstøðunum hjá einstaklinginum, krevja stytst møguliga tíð og verða javnan endurskoðaðar av skikkaðum, uttanveltaðum og óheftum myndugleika ella dómsvaldi. Verjutiltøkini skulu standa mát við ta ávirkan, sum slík stig hava á rættindi og áhugamál hjá einstaklingi.

5. Sambært ásetingunum í hesi grein skulu limalondini taka øll hóskandi og munadygg stig til at tryggja fólkum, ið bera brek, rætt til at eiga ella arva ogn, at stýra sínum egnu fíggjarviðurskiftum og hava somu atgongd til bankalán, veðskuldarlán og annan fíggjarligan kreditt, á jøvunum føti við onnur, og limalondini skulu tryggja, at fólk, ið bera brek, ikki tilvildarliga kunnu fáa rænt sínar ognir.

Grein 13
Atgongd til rættarskipanina

1. Limalondini skulu tryggja fólki, ið bera brek, at tey á jøvnum føti við onnur fáa brúkt rættarskipanina, og gera tillagingar í mannagongdum og sum hóska aldrinum, við tí fyri eyga at lætta um, um tey, eisini sum vitni, verða beinleiðis og óbeinleiðis partar í rættarmálum, á kanningarstigi og øðrum fyrireikandi stigum eisini.

2. Til tess at tryggja fólki, ið bera brek, at tey fáa brúkt rættarskipanina, skulu limalondini virka fyri, at tey, sum arbeiða í rættarfyrisitingini, harímillum løgregla og fongsulsstarvsfólk, fáa hóskandi uppvenjing í tí.

Grein 14
Frælsi og trygd hins einstaka

1. Limalondini skulu tryggja, at fólk, ið bera brek, á jøvnum føti við onnur:

a)  fáa nýtt sín rætt til persónligt frælsi og persónliga trygd.

b)  verða ikki fongslað ólógliga og tilvildarliga, og at øll frælsisskerjing skal vera í

samsvari við lógina, og at brek má í ongum føri rættvísgera frælsisskerjing.

2. Limalondini skulu tryggja, at um so er, at fólk, ið bera brek, verða frælsisskerd av einihvørjari orsøk, skulu tey á jøvnum føti við onnur hava rætt til trygd í samsvari við altjóða mannarættindi og skulu verða viðfarin í samsvari við endamál og meginreglur í hesum sáttmála, millum annað við at fáa útvegað hóskiligt innivist.

Grein 15
Frælsi frá píning ella miskunnarleysari, ómenniskjaligari ella niðrandi viðferð ella revsing

1. Eingin skal verða píndur ella miskunnarleyst, ómenniskjaliga ella niðrandi viðfarin ella revsaður. Serstakliga skal eingin, sum ikki hevur givið sítt samtykki við fríum vilja, vera brúktur í læknaligum ella vísindaligum royndum,

2. Limalondini skulu taka øll munadygg stig viðvíkjandi lóggávu, fyrisiting, rætti og øðrum til tess at forða fyri, at fólk, ið bera brek, verða pínd ella miskunnarleyst, ómenniskjaliga ella niðrandi viðfarin ella revsað.

Grein 16
Sleppa undan eyðræning, harðskapi og misnýtslu

1. Limalondini skulu taka øll hóskandi lóggávulig, fyrisitingarlig, sosial, undirvísingarlig og onnur stig til at verja fólk, ið bera brek, bæði innanhýsis og uttanhýsis, fyri einari og hvørjari eyðræning, harðskapi og misnýtslu, og eisini viðurskiftum sum viðvíkja kyni.

2. Limalondini skulu eisini taka øll hóskandi stig til at forða fyri einari og hvørjari eyðræning, harðskapi og misnýtslu við millum annað at tryggja hóskandi kyns- og aldursstýrda ráðgeving og stuðul til fólk, ið bera brek, og teirra avvarðandi og hjálparar, eisini við at geva upplýsing og uppvenjing í, hvussu ein sleppur undan, verður varugur við og boðar frá tilburðum við eyðræning, harðskapi og misnýtslu. Limalondini skulu tryggja, at verjutiltøkini hava atlit at aldri, kyni og breki.

3. Til tess at forða fyri tilburðum av einari og hvørjari eyðræning, harðskapi og misnýtslu skulu limalondini tryggja, at allir hentleikar og skipanir, ætlað at veita fólki, ið bera brek, tænastur, eru undir eftirliti hjá óheftum myndugleikum.

4. Limalondini skulu taka øll hóskandi stig til at fremja likamligan, kognitivan og sálarligan bata, at endurmenna og sosialt endurvenja fólk, ið bera brek, sum eru fyri eyðræning, harðskapi ella misnýtslu, eisini við at útvega verjutænastur. Bati og endurmenning av slíkum slagi skal fara fram í umhvørvi, sum bøtir heilsu, vælferð, sjálvsvirðing, tign og persónligt frælsi hjá einstaklinginum og hevur fyrilit fyri serligum tørvi eftir kyni og aldri.

5. Limalondini skulu seta í gildi lóggávu og mannagongdir, sum muna, millum annað lóggávu og mannagongdir viðvíkjandi konufólki og børnum, til at tryggja, at tilburðir við eyðræning, harðskapi og misnýtslu mótvegis fólki, ið bera brek, verða sæddir, kannaðir og um neyðugt koma fyri rættin.

Grein 17
Verja sjálvræðisrætt (integritet) hins einstaka

Ein og hvør, ið ber brek, hevur rætt til virðing fyri sínum likamliga og sálarliga sjálvræðisrætti (integritet) á jøvnum føti við onnur.

Grein 18
Frælsi til at flyta og til tjóðskap

1. Limalondini skulu viðurkenna rættin hjá fólki, ið bera brek, til frælsið at flyta úr einum staði í annað, til møguleikan at velja sær bústað og tjóðskap á jøvnum føti við onnur, eisini við at tryggja, at:

a. fólk, ið bera brek, hava rætt til at ogna sær og skifta tjóðskap, og tjóðskapur skal ikki verða noktaður teimum tilvildarliga ella vegna teirra brek.

b. fólk, ið bera brek, hava møguleika at ogna sær, eiga og brúka síni tjóðskaparprógv og onnur samleikaprógv, ella at brúka viðkomandi mannagongdir, t.d. innflytingarmannagongdir, sum kunnu vera neyðugar til at lætta um, tá ið ein skal brúka frælsið at flyta úr einum staði í annað.

c. fólk, ið bera brek, kunnu frítt fara úr einum og hvørjum landi, eisini sínum egna.

d. fólkum, ið bera brek, verður ikki noktað hvørki tilvildarliga ella vegna teirra brek at koma inn í sítt egna land.

2 Børn, ið bera brek, skulu verða skrásett beint eftir føðing, skulu hava rætt til navn beint eftir føðing, rætt til at ogna sær tjóðskap, og, um tað ber til , rætt til at kenna síni foreldur og vaksa upp hjá teimum,.

Grein 19
At liva sjálvstøðugt og verða tikin upp í samfelagið

Limalondini viðurkenna rættin hjá øllum fólkum, ið bera brek, at liva í samfelagnum á jøvnum føti við onnur og við somu valmøguleikum, og limalondini skulu taka munagóð og hóskandi stig til at lætta um hjá fólki, ið bera brek, so tey til fulnar fáa ágóðan av hesum rætti, verða fult og heilt tikin upp í samfelagið og kunnu verða fult og heilt við í samfelagnum, eisini við at tryggja at:

a. fólk, ið bera brek, sleppa at velja sær bústað og velja hvar og saman við hvørjum, tey vilja liva – á jøvnum føti við onnur – og tey skulu ikki vera noydd at liva í serligum bústøðum.

b. fólk, ið bera brek, fáa brúkt nógvar ymiskar stuðulstænastur, bæði heima og á bústøðum og fáa brúkt aðrar stuðulstænastur, millum aðrar persónliga hjálp til tess at lætta um gerandisdagin og at kunna verða við í samfelagnum og til tess at forða fyri, at tey verða einsamøll og avbyrgd frá samfelagnum.

c. samfelagsligar tænastur og veitingar til almenning sum heild eru tøkar fólki, ið bera brek, á jøvnum føti við onnur, og at tær eru lagaðar eftir teirra tørvi.

Grein 20

Persónligt flytføri

Limalondini skulu taka munadygg stig til at tryggja persónligt flytføri við størst møguligum sjálvbjargni hjá fólki, ið bera brek, eisini við at:

a. lætta um flytføri hjá fólki, ið bera brek, á tann hátt og til ta tíð, tey ynskja og fyri rímiligan kostnað.

b. lætta um atkomu hjá fólki, ið bera brek, til góð flutningshjálpartól, amboð, hjálpartøkni og ymisk hjálparfólk og millumgongufólk, eisini við at bjóða slíkt fyri rímiligan kostnað.

c. útvega fólki, ið bera brek, og serútbúnum starvsfólki, sum arbeiða við fólki, ið bera brek, venjing í flytføri.

d. eggja teimum, ið framleiða flutningshjálpartól, amboð og hjálpartøkni at hava atlit fyri øllum viðurskiftum í sambandi við flytføri hjá fólki, ið bera brek.

Grein 21
Talifrælsi, meiningarfrælsi og atgongd til upplýsingar.

Limalondini skulu taka øll hóskandi stig til at tryggja, at fólk, ið bera brek, fáa brúkt sín rætt til talufræsi og meiningarfrælsi, harímillum frælsi til at leita upp, taka ímóti og lata frá sær upplýsingar og hugskot á jøvnum føti við onnur og við øllum sjálvvaldum samskifti, sambært ásetingunum í grein 2 í hesum sáttmála, eisini við at:

a. útvega fólki, ið bera brek, almennar upplýsingar í atkomiligum sniði og við tøkni, ið lagað er til ymisk brek, í góðari tíð og við ongum eykakostnað

b. góðtaka og lætta um at nýta teknmál, blindaskrift, alternativt samskifti og øll onnur samskiftissløg, samskiftissnið og allar samskiftishættir, sum eru fólki, ið bera brek, tøk eftir egnu ynski í almennum samskifti.

c. staðiliga eggja privatum fyritøkum, sum veita almenningi tænastur, eisini ígjøgnum alnetið, at útvega fólki, ið bera brek, upplýsingar og tænastur í atkomiligum og nýtiligum sniði.

d. eggja fjølmiðlum, harímillum teimum, sum veita upplýsing ígjøgnum alnetið, at laga sínar tænastur soleiðis, at fólk, ið bera brek, fáa brúkt tær.

e. viðurkenna og menna teknmálsnýtslu.

Grein 22

Virðing fyri privatlívi

1. Einki fólk, sum ber brek, sama hvønn bústað ella hvørjar liviumstøður, skal vera fyri tilvildarligari ella ólógligari uppíblanding í hansara ella hennara privatlív, familju, heim, brævaskifti ella annað samskifti ella fyri ólógligum álopum á hansara ella hennara heiður og æru. Fólk, ið bera brek, hava rætt til lógarverju fyri slíkari uppíblanding og slíkum ágangi.

2. Limalondini skulu verja rættin at dylja upplýsingar um persón, heilsu og endurmenning hjá fólki, ið bera brek, á jøvnum føti við onnur.

Grein 23
Virðing fyri heimi og húski

1. Limalondini skulu taka munadygg og hóskandi stig til at beina burtur mismun móti fólki, sum bera brek í øllum viðurskiftum, sum viðvíkja giftarmáli, familju, foreldraskapi og persónligum sambandi á jøvnum føti við onnur til tess at tryggja:

a. at rætturin hjá øllum fólkum í giftingarførum aldri, sum bera brek, til at gifta seg og stovna familju, sum byggir á frælst og fult samtykki hjá báðum framtíðarhjúnafeløgunum, verður viðurkendur.

b. at rætturin hjá fólki, sum ber brek, til frítt og við ábyrgd at gera av, hvussu mong børn tey ynskja sær og hvussu tøtt, verður virdur, og at tey fáa atgongd til aldurshóskandi upplýsing, undirvísing í nøring og barnaavmarking, og at tey amboð, sum eru neyðug, til tess at tey kunna nýta henda rætt, verða útvegað.

c. at fólk, ið bera brek, harímillum børn, varðveita sítt fruktabæri á jøvnum føti við onnur.

2. Limalondini skulu tryggja rættindi og skyldur hjá fólki, sum bera brek, viðvíkjandi verjumálum, tilsjón umsiting av ognum, barnaættleiðing ella tílíkum, tá ið hesi hugtøk eru í tjóðarlógum; í øllum førum skulu atlitini at barnsins tørvi hava størsta týdning. Limalondini skulu veita hóskandi stuðul til fólk, ið bera brek, tá ið tey skulu røkja sínar skyldur sum barnauppalarar.

3. Limalondini skulu tryggja børnum, sum bera brek, javnrættindi í familjulívi. Til tess at fremja hesi rættindi og til tess at fyrbyrgja at børn, sum bera brek, verða duld, svikin, vanrøkt og avbyrgd, skulu limalondini veita børnum, sum bera brek, og teirra avvarðandi skjóta og umfatandi upplýsing, tænastur og stuðul.

4. Limalondini skulu tryggja, at eitt barn skal ikki verða tikið frá sínum foreldrum ímóti teirra vilja, uttan so at skikkaðir myndugleikar, sum eru undir dómseftirliti, gera av, í samsvari við lóg og fyriskipanir í gildi, at slík sundurskiljing er í samsvari við barnsins tørv. Í ongum føri skal eitt barn verða tikið frá foreldrunum vegna brek annnaðhvørt hjá barninum ella øðrum ella báðum foreldrunum.

5. Limalondini skulu í teimum førum, tá ið næstu skyldfólk eru ikki før fyri at taka sær av barni, sum ber brek, gera sítt ítarsta til at útvega røkt hjá skyldfólki, og ber tað ikki til, í familju aðrastaðni í nærsamfelagnum.

Grein 24

Útbúgving

1. Limalondini viðurkenna rættin hjá fólki, ið bera brek, til útbúgving. Við tí fyri eyga at fremja henda rætt uttan mismun, og sum byggir á javnbjóðis møguleikar, skulu limalondini tryggja eina innkluderandi útbúgvingarskipan á øllum stigum og læring fyri lívið, sum miðar ímóti:

a. fullvegis at menna menniskjaligar møguleikar og ærukenslu og sjálvsvirðing, og at styrkja virðingina fyri mannarættindum, grundleggjandi frælsi og menniskjaligum fjølbroytni;

b. at menna fólk, ið bera brek, teirra persónsmensku, gávur og skapandi evni, eins og teirra andaligu og likamligu førleikar so nógv sum til ber;

c. at gera fólk, ið bera brek, før fyri veruliga at verða við í einum frælsum samfelag.

2. til tess at fremja henda rætt skulu limalondini tryggja at:

a. fólk, ið bera brek, verða ikki útihýst úr vanligu útbúgvingarskipanini vegna brek, og at børn, sum bera brek, verða ikki útihýst úr ókeypis og kravdum barnaskúla ella framhaldsskúla vegna brek.

b. fólk, ið bera brek, hava atgongd til dygdargóðan og ókeypis barnaskúla og framhaldsskúla saman við og á jøvnum føti við onnur í samfelagnum, har tey búgva.

c. rímiligar umstøður verða veittar eftir einstaklings tørvi.

d. fólk, ið bera brek, fáa neyðugan stuðul innanvert vanligu skúlaskipanina til tess at fremja dygdargóða útbúgving.

e. dygdargóð stuðulstiltøk, lagað eftir tí einstaka, verða sett í verk í umhvørvi, sum á besta hátt tryggjar fakliga og sosiala menning í samsvari við endamálið, sum er fult at verða tikin uppí.

3. Limalondini skulu gera fólk, ið bera brek, før fyri at fáa lívs- og sosialar menningarførleikar til at fremja teirra heilu og javnbjóðis luttøku í útbúgving og sum samfelagsborgarar. Til at røkka hesum máli skulu limalondini taka hóskandi stig, harímillum:

a. gera tað lættari at læra blindaskrift [Braille], alternativa skrift, økjandi og alternativar arbeiðshætti, læra um miðlar og samskiftishættir og -snið og kunning og flytføri, og gera tað lættari at fáa stuðul og vegleiðing frá javnlíkum.

b. lætta um at læra teknmál og stimbra málsligan samleika millum tey deyvu.

c. tryggja, at fólk, serstakliga børn, sum eru blind, deyv ella deyvblind fáa undirvísing við mest hóskandi málum og samskiftisháttum og samskiftismiðlum fyri tann einstaka og í umhvørvi, sum á bestan hátt tryggjar fakliga og sosiala menning.

4. Til tess at hjálpa til at tryggja, at hesi rættindi verða framd í verki skulu limalondini taka hóskandi stig til at seta lærarar í starv, harímillum lærarar, sum bera brek, sum hava útbúgving í teknmáli og/ella Braille og at útbúgva serfrøðingar og starvsfólk, sum arbeiða á øllum skúlastigum. Slík útbúgving skal eisini gera starvsfólkini tilvitandi um brek og læra tey at brúka hóskandi hjálpartól og alternativan arbeiðshátt, miðlar og snið í samskifti, frálæringarhátti og tilfari sum stuðul til fólk, ið bera brek.

5. Limalondini skulu tryggja, at fólk, ið bera brek, fáa høvi til at stunda hægri lestur, vinnuútbúgving, vaksnamannaútbúgving og læring fyri lívið uttan mismun og á jøvnum føti við onnur. Til at røkka hesum endamáli skulu limalondini tryggja, at rímiligar umstøður verða veittar fólki, ið bera brek.

Grein 25

Heilsa

Limalondini ásanna, at fólk, ið bera brek, hava rætt til at njóta best møguliga heilsustøðið uttan mismun vegna brek. Limalondini skulu taka øll hóskandi stig til at tryggja fólki, sum bera brek, atgongd til heilsutænastur, sum eru lagaðar eftir kyni, harímillum heilsuliga endurmenning. Serstakliga skulu limalondini:

a. útvega fólki, sum bera brek, sama útboð, góðsku og støði av ókeypis ella ódýrari heilsurøkt og heilsuskipanum, sum verða veitt øðrum fólkum, eisini skipanir, sum viðvíkja kynslívi og nøring og almennar heilsutænastuskipanir fyri alt fólkið;

b. útvega tær heilsutænastur, sum eru neyðugar fyri fólk, ið bera brek, júst vegna teirra brek, harímillum skjóta sjúkugreining og viðgerð, sum hóskar, og tænastur, ætlaðar at minka um og forða fyri fleiri brekum, eisini millum børn og gomul fólk;

c. útvega hesar heilsutænastur so nær sum gjørligt bústaðnum hjá fólkinum sjálvum, eisini úti um landið;

d. krevja, at heilsustarvsfólk útvega røkt á sama støði til fólk, ið bera brek, sum til onnur, eisini, við støði í fríum og upplýstum samtykki, m.a. við at økja um tilvitskuna um mannarættindi, virðing, sjálvstøðu og tørv hjá fólki, sum bera brek, gjøgnum útbúgving og útbreiðslu av etiskum støði fyri almenna og privata heilsurøkt.

e. banna mismun ímóti fólki, sum ber brek, í sambandi við heilsutrygging og lívstrygging, har ið slík trygging er loyvd í tjóðarlóg, sum skal verða veitt á skynsaman og skilagóðan hátt.

f. Forða fyri, at heilsurøkt ella heilsutænasta ella matur og drekka verða noktað vegna brek, og at mismunur á tann hátt verður gjørdur.

Grein 26

Menning og endurmenning

1. Limalondini skulu taka munadygg og hóskandi stig, harímillum stuðul frá javnlíkum, til tess at gera fólk, ið bera brek, før fyri at vinna sær og varðveita størst møguligt sjálvræði, fullan likamligan, sálarligan, sosialan og vinnuligan førleika og fullvegis part og luttøku í øllum lívsins viðurskiftum. Til at røkka hesum máli skulu limalondini skipa, styrkja og víðka víðfevndar menningar- og endurmenningartænastur og skipanir, serstakliga á heilsu-, starvs-, útbúgvingar- og almannaøkinum á slíkan hátt, at hesar tænastur og skipanir:

a. byrja so tíðliga sum gjørligt og byggja á tvørfakliga meting av tørvi og styrki hjá tí einstaka.

b. stuðla uppundir, at fólk, ið bera brek, eru við og verða tikin upp í samfelagið á allan hátt, eru sjálvboðnar og eru tøkar fólkum, ið bera brek, so tætt sum til ber egnum bústaði, eisini úti um landið

2. Limalondini skulu virka fyri at menna byrjanarútbúgving og framhaldsútbúgving fyri fakfólk og onnur starvsfólk, sum arbeiða í menningar- og endurmenningartænastum.

3. Limalondini skulu virka fyri, at hjálpartól og tøkni, sniðgivin til fólk, ið bera brek, verða tøk, at kunnleiki er um tey, og at tey verða nýtt í sambandi við menning og endurmenning.

Grein 27

Arbeiði og starvssetan

1. Limalondini viðurkenna rættin hjá fólki, sum bera brek, at arbeiða á jøvnum føti við onnur; tað fevnir eisini um rættin at vinna til lívsins uppihald við arbeiði, sum valt er av fríum vilja ella góðtikið á arbeiðsmarknaði og arbeiðsumhvørvi, sum er opið, sum tekur øll uppí og loyvir fólkum, ið bera brek, framat. Limalondini skulu verja og virka fyri, at rætturin til arbeiði verður framdur, eisini hjá teimum, sum fáa brek í sínum arbeiði, við at taka hóskandi stig, eisini gjøgnum lóggávu, til millum annað, at:

a. banna mismun vegna brek í sambandi við øll mál, sum viðvíkja arbeiði, eisini treytir í sambandi við at útvega fólk, starvssetan og arbeiði, framhald í arbeiði, framflyting í arbeiði og trygg og heilsugóð arbeiðsviðurskifti.

b. verja rættin hjá fólki, sum bera brek, til – á jøvnum føti við onnur – rættvís og gagnlig arbeiðsviðurskifti, harímillum javnbjóðis møguleikar og somu løn fyri arbeiði við sama virði, trygg og heilsugóð arbeiðsviðurskifti, harímillum verju fyri happing og uppreisn fyri vanbýti.

c. tryggja, at fólk, ið bera brek, eru før fyri at gagnnýta síni arbeiðs- og fakfelagsrættindi á jøvnum føti við onnur.

d. geva fólki, sum bera brek, møguleika at hava veruliga atgongd til almenna, tøkniliga og vinnuliga lærlingaútbúgving, starvsvenjingartilboð og vinnu- og framhaldsútbúgving.

e. virka fyri starvsmøguleikum og framflyting í arbeiði fyri fólk, ið bera brek, á arbeiðsmarknaðinum og hjálpa teimum at finna, útvega sær, halda fast um og venda aftur til arbeiði.

f. virka fyri møguleikum til sjálvstøðugt vinnuvirksemi, ígongdsetaravirksemi, at menna samvinnufeløg og at fara undir egið virki.

g. seta fólk, ið bera brek, í alment starv.

h. virka fyri, at fólk, ið bera brek, verða sett í starv í privatum virkjum gjøgnum hóskandi politiskar ætlanir og tiltøk, sum kunnu vera skipaður fyrimunur, tileggjan og onnur tiltøk.

i. tryggja, at hampuligar umstøður verða veittar fólki, ið bera brek, á arbeiðsplássinum.

j. virka fyri, at fólk, ið bera brek, fáa royndir á tí opna arbeiðsmarknaðinum.

k. virka fyri, at fólk, ið bera brek, fáa endurmenning í síni vinnu ella yrki, fáa varðveitt sítt arbeiði og fáa skeið til tess at kunna sleppa aftur í arbeiði.

2. Limalondini skulu tryggja, at fólk, ið bera brek, verða ikki hildin í trældómi ella í ófrælsi og verða vard á jøvnum føti við onnur fyri tvingsilsarbeiði ella annað kravt arbeiði

Grein 28
Nøktandi lívskor og almannavernd

1. Limalondini viðurkenna, at fólk, ið bera brek, hava rætt til nøktandi lívskor, bæði fyri seg sjálv og familjur teirra, hetta merkir eisini at hava nóg mikið av mati, klæðum og nóg góðan bústað og rætt til støðugt bøtt lívskor, og limalondini skulu taka tey stig, ið krevjast, til at tryggja og virka fyri, at hesin rættur verður framdur, uttan at mismunur verður gjørdur vegna brek.

2. Limalondini viðurkenna, at fólk, ið bera brek, hava rætt til samfelagsvernd og til at njóta tann rættin uttan mismun vegna brek, og limalondini skulu taka tey stig, ið krevjast, til at tryggja og virka fyri, at hesin rættur verður framdur – millum annað at:

(a) tryggja, at fólk, ið bera brek, sleppa eins væl fram at reinum vatni, sum onnur, og at tryggja, at fólk, ið bera brek, sleppa fram at hóskandi sertænastum, sertólum og aðrari serhjálp fyri ein rímiligan kostnað;

(b) tryggja, at fólk, ið bera brek, serliga kvinnur, gentur og gomul fólk, ið bera brek, fáa brúkt skipanir, ið tryggja sosiala/almannavernd og mótvirka fátækradømi;

(c) tryggja, at fólk, ið bera brek, og familjur teirra, sum liva í fátækradømi, fáa stuðul frá landinum til útreiðslur, sum eru knýttar at brekinum, uppi í hesum eru hóskandi venjing, ráðgeving, fíggjarligur stuðul og umlætting;

(d)  tryggja, at fólk, ið bera brek, sleppa upp í almenn bústaðartiltøk;

(e)  tryggja, at fólk, ið bera brek, fáa sama rætt sum onnur til eftirlønir og skipanir.

Grein 29
At vera við í politiskum og almennum lívi

1. Limalondini skulu tryggja fólki, ið bera brek, politisk rættindi og møguleika til at brúka hesi rættindi á jøvnum føti við onnur, og skulu binda seg til, at:

a) tryggja, at fólk, ið bera brek, fult og heilt fáa verið við í politiskum og almennum lívi á jøvnum føti við onnur, beinleiðis ella umvegis umboð, ið tey sjálv velja sær, her uppií er rætturin og møguleikin hjá fólki, ið bera brek, at velja og verða vald, millum annað soleiðis:

(i) tryggja at val-mannagongdir, hentleikar og tilfar eru hóskandi, atkomulig og løtt at skilja og nýta;

(ii) verja rættin hjá fólki, ið bera brek, til loyniliga atkvøðugreiðslu á vali og á almennum fólkaatkvøðum, uttan at tey skulu kenna seg hótt, og rættin til at stilla upp, væl og virðiliga taka við politiskum sessi og røkja allar almennar uppgávur á øllum stjórnarstigum, tá skal síggjast til, at har, ið tørvur er á tí, verður lætt um, tá ið hjálpartøkni og nýggj tøkni skal nýtast;

(iii) tryggja, at fólk, ið bera brek, sum veljarar, frítt kunnu gera vart við sín vilja, og tá ið tað er neyðugt, um tey biðja um tað, loyva einum persóni, sum tey sjálv hava valt, at hjálpa teimum at velja;

b) virkin at stimbra umhvørvi, har ið fólk, ið bera brek, fult og heilt fáa verið uppi í almennum málum, uttan mismun og á jøvnum føti við onnur, og eggja teimum til at verða við í almennum málum, uppi í hesum eru:

(i) at verða við í ikki-stjórnarligum felagsskapum og felagsskapum, sum hava við almenna og politiska lív landsins at gera, og í virkseminum og umsitingini hjá politiskum flokkum;

(ii) at stovna og fara upp í felagsskapir við fólki, ið bera brek, til tess at umboða tey á altjóða stigi, innlendis stigi, økisstigi og á heimstaðnum.

Grein 30
At vera uppi í mentanarlívi, ítrivi, frítíðarlívi og ítrótti

1. Limalondini viðurkenna rættindini hjá fólki, ið bera brek, til á jøvnum føti við onnur at vera við í mentanarlívi, og tey skulu taka øll hóskandi stig til tess at tryggja, at fólk, ið bera brek:

a)  sleppa fram at mentanarligum tilfari í hóskandi sniði og formum

b)  sleppa fram at sjónvarpssendingum, filmum, leiki og øðrum mentanarligum tiltøkum í hóskandi formum;

c) sleppa til støð, har ið mentanarligar framførslur og tænastur eru, so sum leikhús, søvn, biohallir, bókasøvn og ferðamannatænastur, og so vítt møguligt sleppa fram at minnisvarðum og øðrum støðum, sum hava tjóðarmentanarligan týdning.

2. Limalondini skulu taka til hóskandi stig, so at fólk, ið bera brek, skulu hava møguleika at menna og nýta skapandi, listaligu og vitbornu gávur sínar, ikki bara fyri sína skyld, men eisini til tess at ríka samfelagið.

3. Limalondini skulu taka øll hóskandi stig til sambært altjóða lóg at tryggja, at lógir, sum verja vitborin ognarrættindi, ikki órímiliga og vegna mismun forða fyri, at fólk, ið bera brek, sleppa fram at mentarnarligum tilfari.

4. Fólk, ið bera brek, skulu – á jøvnum føti við onnur – hava rætt til at verða viðurkend og stuðlað í serliga mentanarliga og málsliga samleika sínum, her eru teknmál og deyvamentan uppií.

5. Við tí í hyggju at gera fólk, ið bera brek, før fyri at verða við á jøvnum føti við onnur í ítrivs-, frítíðarítrivs- og ítróttartiltøkum, skulu limalondini taka til hóskandi stig til at:

a) geva fólki, ið bera brek, áræði til og virka fyri, at tey, í so stóran mun sum til ber, eru við í øllum vanligum ítróttargreinum á øllum stigum;

b) tryggja, at fólk, ið bera brek, sleppa at skipa seg, mennast og vera við í serligum ítróttar- og frítíðarvirksemi fyri brekað og við hesum fyri eyga hjálpa til at útvega hóskandi vegleiðing, venjing og fígging á jøvnum føti við onnur;

c) tryggja, at fólk, ið bera brek, sleppa til ítróttar-, frítíðar- og ferðamannastøð;

d) tryggja, at børn, ið bera brek, hava somu møguleikar sum onnur børn at sleppa at vera uppi í spæli, ítrivi og frítíðar- og ítróttarvirksemi, her er virksemi innan skúlaskipanina uppií;

e) tryggja, at tey, sum skipa fyri stuttleika-, ferðamanna-, frítíðar- og ítróttarvirksemi, síggja til, at fólk, ið bera brek, sleppa fram at hesum tænastum.

Grein 31
Hagtals- og dátuinnsavning

1. Limalondini átaka sær at savna hóskandi upplýsingar, eisini hagtals- og granskingartilfar, sum ger tey før fyri at orða og seta í gildi reglur, ið seta henda sáttmála í verk. Tá ið hesar upplýsingar verða savnaðar og dagførdar, skal:

a) verða tryggjað, at virkað verður eftir lógini, eisini lóggávuni um dátuverju, til tess at tryggja, at tagnarskylda verður hildin, og at privatlívið hjá fólki, ið bera brek, verður virt;

b) verða tryggjað, at virkað verður eftir altjóða góðtiknum mannagongdum, tá ið hagtøl verða savnað og nýtt, til tess at verja mannarættindi og grundleggjandi frælsi og etiskar grundreglur.

2. Upplýsingarnar, sum verða savnaðar sambært hesari grein, skulu verða skildar sundur eftir tørvi og nýttar til at hjálpa limalondunum at meta um, hvussu teimum gongst við at seta tær skyldur, ið tey hava eftir hesum sáttmála, í gildi í innlendis lóggávu og til at eyðmerkja og fara undir tær forðingarnar, sum fólk, ið bera brek, renna seg í, tá ið tey brúka rættindi síni.

3. Limalondini skulu taka á seg ábyrgdina av at breiða hesi hagtøl út og tryggja, at fólk, ið bera brek, og onnur sleppa fram at teimum.

Grein 32

Altjóða samstarv

1. Limalondini viðurkenna, hvussu týdningarmikið altjóða samstarv er, og at altjóða samstarv verður hevjað fram fyri at stuðla limalondunum í royndunum at seta í verk tey mál og mið, ið ásett eru í hesum sáttmála, og limalondini fara at taka hóskandi og munagóð stig hesum viðvíkjandi millum lond og – sum tørvur er á tí – saman við avvarðandi altjóða- og økisfelagsskapum og borgarafeløgum, serliga feløgum hjá fólki, ið bera brek. Slík stig kundu millum annað verið at:

a) tryggja, at altjóða samstarv, herundir altjóða menningartiltøk, eisini fevna um fólk, ið bera brek, og at fólk, ið bera brek, sleppa fram at teimum;

b) lætta um og stuðla førleikamenning, eisini við at skifta upplýsingar, royndir, upplæringarskipanir og frægastu royndirnar sínámillum og vera saman um tey;

c) lætta um granskingarsamstarv og atgongd til vísindaliga og tøkniliga vitan;

d) eftir tørvi útvega tøkniligan og fíggjarligan stuðul, eisini tá ið tað snýr seg at lætta um møguleikarnar at sleppa framat og at vera saman um tøka og stuðlandi tøkni og at flyta tøknifrøði sínámillum.

2. Ásetingarnar í hesi grein, minka ikki um tær skyldur, ið hvørt limaland hevur sambært hesum sáttmála.

Grein 33
Innlendis ígildisetan og eftirlit

1. Limalondini skulu, alt eftir hvussu tey eru skipað, stovna eina ella fleiri savnandi eindir í miðfyrisitingini í sambandi við, at ásetingarnar í hesum sáttmála verða settar í gildi í innlendis lóggávu, og tey eiga at geva tí hóskandi ans at fáa í lag og skipa fyri samskipandi eindum í miðfyrisitingini fyri at lætta um tiltøk, ið líkjast á teimum ymisku málsøkjunum og ymsu stigunum.

2. Limalondini skulu, í samsvari við løgligu og umsitingarligu skipan teirra, varðveita, styrkja, tilnevna og grunda karmar innlendis, eisini eina ella – eftir tørvi – fleiri sjálvstøðugar eindir, sum kunnu virka fyri, verja og hava eftirlit við, at ásetingarnar í hesum sáttmála verða settar í gildi í innlendis lóggávu. Tá ið limalondini tilnevna og grunda tílíkar eindir, skulu tey hava tær meginreglurnar í huga, sum fevna um, hvussu landsstovnar, ið verja og fremja mannarættindi, virka, og hvussu støða teirra er.

3. Samfelagið sum heild, serliga fólk, ið bera brek, og tey feløg, ið umboða tey, skulu verða knýtt at og fult og heilt verða við í eftirlitsgongdini.

Grein 34
Nevnd at røkja rættindini hjá fólki, ið bera brek,

1. Nevnd verður sett at røkja rættindini hjá fólki, ið bera brek, (niðanfyri nevnd “nevndin”), ið skal fremja tær skyldurnar, ið niðanfyri eru nevndar.

2. Tá ið hesin sáttmáli verður settur í gildi, skulu tólv serfrøðingar manna nevndina. Eftir at seksti fleiri lond hava staðfest ella samtykt sáttmálan, skal nevndarlimatalið verða økt við seks limum, so komið verður upp á í mesta lagi átjan limir.

3. Nevndarlimirnir skulu veita hjálp við persónliga førleika sínum, og teir skulu vera fólk við góðum morali, hvørs málsræði og royndir á tí økinum, sum hesin sáttmáli fevnir um, eru viðurkend. Tá ið limalondini tilnevna evni til nevndarlimir, verður heitt á tey um at geva ásetingunum í grein 4, stk. 3 í hesum sáttmála hóskiligan ans.

4. Limalondini velja nevndarlimirnar og skulu ansa eftir, at teir eru úr rímiliga nógvum pørtum av heiminum, umboða ymiska mentan og ymiskar lógarskipanir, at javnt er býtt millum kynini, og at serfrøðingar, ið bera brek, eru við.

5. Nevndarlimirnir skulu veljast við loyniligari atkvøðu av einum lista við fólki, sum limalondini hava tilnevnt burtur úr tjóðarumboðum sínum á fundum á limalandaráðstevnuni. Á hesum fundum, har ið tveir triðingar av limalondunum skulu mynda viðtøkuføri, skulu tey fólk, ið verða vald í nevndina, vera tey, ið fáa hægsta atkvøðutalið og avgjørdan meiriluta av atkvøðunum frá teimum umboðunum fyri limalondini, ið eru hjá og sum atkvøða.

6. Fyrsta valið skal vera ikki meiri enn seks mánaðir eftir tann dag, tá ið hesin sáttmáli kemur í gildi. Í minsta lagi fýra mánaðir fyri hvønn valdag skal aðalskrivarin í Sameindu Tjóðum skriva bræv til limalondini og heita á tey um at senda tilnevningarnar innan tveir mánaðir. Síðani skal aðalskrivarin skriva lista í bókstavarøð við øllum teimum, sum á henda hátt eru tilnevnd, sum ger kunnugt, hvørji av limalondunum hava tilnevnt tey, og hann skal senda listan til limalondini í hesum sáttmála

7. Nevndarlimirnir verða valdir fyri eitt fýra-ára skeið. Teir kunnu verða afturvaldir eina ferð. Men hjá seks av limunum, ið eru valdir á fyrsta valinum, skal valskeiðið enda eftir tveimum árum; beint eftir fyrsta valið verða nøvnini á hesum seks limunum vald við lutakasti, sum fundarstjórin, ið víst verður til í stykki 5 í hesi grein, stendur fyri.

8. Teir seks nevndarlimirnir, ið skulu veljast afturat, verða valdir, tá ið vanligt val er, sambært avvarðandi ásetingum í hesi grein.

9. Um nevndarlimur doyr ella fer frá ella kunnger, at hann av onkrari orsøk ikki longur fær røkt skyldur sínar, skal tað limalandið, sum tilnevndi limin, útnevna annan serfrøðing við somu førleikum, sum lýkur tey krøv, ið eru ásett í avvarðandi ásetingum í hesi grein, at sita tað, sum eftir er av valskeiðnum.

10. Nevndin ger sjálv reglurnar fyri arbeiðsháttin.

11. Aðalskrivarin í Sameindu Tjóðum sær til, at tann manning og teir hentleikar eru tøkir, ið krevjast, skal nevndin fult og heilt fremja tær embætisskyldur, henni eru álagdar í hesum sáttmála, og aðalskrivarin skal kalla inn til fyrsta fundin.

12. Tekur ST-aðalfundurin undir við tí, skulu limirnir í nevndini, sum er sett sambært hesum sáttmála, verða samsýndir við ST-peningi sambært teimum treytum og umstøðum, sum aðalfundurin ger av, samstundis sum hann tá eigur at hava í huga, hvussu týdningarmikil ábyrgdin hjá nevndini er.

13. Nevndarlimirnir skulu hava rætt til teir hentleikar, tey framíhjárættindi og tað órin, sum fellur teimum serfrøðingum í lut, ið starvast fyri Sameindu Tjóðir soleiðis, sum tað er ásett í avvarðandi stykkjum í ST-sáttmálanum um framíhjárættindi og órin.

Grein 35

Frágreiðingar frá limalondunum

1. Øll limalond skulu ígjøgnum ST-aðalskrivaran lata nevndini víðfevnda frágreiðing um tey ráð, ið tikin eru til at seta í verk tær skyldur, sum hesin sáttmáli leggur á tey, og um tey framstig, gjørd eru í tí sambandi, áðrenn tvey ár eru liðin, eftir at hesin sáttmáli er komin í gildi í tí einstaka limalandinum.

2. Síðani skulu limalondini lata fylgjandi frágreiðingar í minsta lagi fjórða hvørt ár og annars, hvørja ferð nevndin biður um tað.

3. Nevndin ger leiðreglur um innihaldið í frágreiðingunum.

4. Limaland, sum hevur latið ta fyrstu víðfevndu frágreiðingina inn til nevndina, hevur ikki fyri neyðini í seinni frágreiðingum at endurtaka upplýsingar, sum tað er komið við frammanundan. Tá ið limaland skrivar frágreiðing til nevndina, verður heitt á tað at ansa eftir, at arbeitt verður opið og gjøgnumskygt, og at ásetingarnar í grein 4, stk. 3 í hesum sáttmála verða havdar í huga.

5. Frágreiðingar kunnu siga frá viðurskiftum og tvørleikum, sum gera sítt til, at ikki er komið nóg langt við at halda tær skyldur, sum hesin sáttmáli áleggur.

Grein 36

Frágreiðingameting

1. Nevndin skal meta um hvørja einstaka frágreiðing sær og skal koma við uppskotum og vanligum tilmælum um frágreiðingina, sum hon metir hóskandi, og senda aftur til limalandið, talan er um. Limalandið kann svara nevndini aftur og senda allar tær upplýsingar tað vil hava. Nevndin kann biðja um fleiri upplýsingar frá limalandinum, ið eru viðkomandi fyri at seta henda sáttmála í verk.

2. Letur limaland frágreiðing inn ógvuliga seint, kann nevndin boða viðkomandi limalandi frá, at neyðugt verður at kanna, hvussu hesin sáttmáli verður settur í verk í innlendis lóggávu; kanningin verður grundað á álítandi upplýsingar, sum nevndin hevur, um avvarðandi frágreiðing ikki er latin inn tríggjar mánaðir eftir fráboðanina. Nevndin skal bjóða avvarðandi limalandi við upp í slíka kanning. Svarar limalandið við at lata avvarðandi frágreiðing inn, verða ásetingarnar í stykki 1 í hesi grein at galda.

3. Aðalskrivari Sameindu Tjóða sær til, at frágreiðingarnar eru til taks hjá øllum limalondunum.

4. Limalondini síggja til, at frágreiðingar teirra eru til taks hjá almenninginum víða hvar í heimlandi teirra, og at tað lættliga slepst fram at uppskotunum og almennu tilmælunum í sambandi við hesar frágreiðingar.

5. Nevndin skal, sum hon metir tørvin vera á tí, senda serstovnum, grunnum og skipanum undir Sameindu Tjóðum og øðrum skikkaðum bólkum frágreiðingar frá limalondunum, so tey kunnu gera viðmerkingar til ella koma við ávísum ráðum ella stuðli, sum tørvur er á, og sum er í frágreiðingunum. Samstundis skal nevndin senda sínar egnu viðmerkingar og síni egnu tilmæli til hesar fyrispurningar og tilmæli, um hon kemur við nøkrum.

Grein 37
Samstarv millum limalondini og nevndina

1. Øll limalondini skulu samstarva við nevndina og hjálpa limunum í henni at gera sum mest, meðan teir sita í nevndarsessinum.

2. Í viðurskiftum við limalondini eigur nevndini at liggja frammarlaga í huga, hvussu og við hvørjum hon kann menna førleikan hjá ymsu tjóðunum til at seta ásetingarnar í hesum sáttmála í gildi í innlendis lóggávu, herundir ígjøgnum altjóða samstarv.

Grein 38
Viðurskifti nevndarinnar við aðrar bólkar

Til tess at virka fyri eini munadyggari ígildissetan av hesum sáttmála í innlendis lóggávu og at eggja til altjóða samstarv í viðurskiftum, sum hesin sáttmáli fevnir um:

a) Skulu serkønir stovnar og aðrar ST-undirnevndir hava rætt til at verða umboðaðar – í mun til heimildir teirra annars – tá ið mett skal verða um, hvussu ásetingarnar í hesum sáttmála skulu verða settar í gildi í innlendis lóggávu. Nevndin kann bjóða serkønum stovnum og øðrum serkønum bólkum, sum hon metir førar fyri tí, at koma við serkønum ráðum viðvíkjandi gildisseting av sáttmálanum í innlendis lóggávu á økjum, har teir – hvør í sínum lagi – hava heimildir. Nevndin kann bjóða serkønum stovnum og øðrum ST-undirnevndum at senda inn frágreiðingar um, hvussu ásetingarnar í hesum sáttmála kunnu verða settar í gildi í innlendis lóggávu, viðvíkjandi økjum, ið koma inn undir teirra málsøki.

b) Tá ið hon røkir nevndararbeiði, skal nevndin í tann mun, tørvur er á, ráðføra seg við aðrar viðkomandi stovnar, sum altjóða mannarættindasáttmálar hava stovnsett, við tí í hyggju at tryggja, at samsvar er ímillum stevnumið, uppskot og tilmæli annars í frágreiðingum teirra, og til tess at sleppa undan dupultarbeiði og umskaring, tá ið tey røkja embætisskyldur sínar.

Grein 39

Nevndarfrágreiðing

Annaðhvørt ár skal nevndin leggja fram álit fyri ST-aðalfundin og fyri Búskapar- og Sosialráðið um tað, ið hon hevur tikist við, og kann koma við uppskotum og tilmælum annars, ið eru grundað á gjølligar kanningar av frágreiðingum og upplýsingum, ið limalondini eru komin við. Hesi uppskot og tilmæli annars skulu vera partur av nevndarfrágreiðingini saman við møguligum viðmerkingum frá limalondunum.

Grein 40

Limalandaráðstevna

1. Limalondini skulu hittast javnan á limalandaráðstevnu til tess at meta um alt tað, sum viðvíkur at seta ásetingarnar í hesum sáttmála í gildi í innlendis lóggávu.
2. Í mesta lagi seks mánaðir eftir, at hesin sáttmáli er komin í gildi, kallar aðalskrivari Sameindu Tjóða inn til limalandaráðstevnu. Fundirnir, sum koma aftaná, kallar aðalskrivarin inn annaðhvørt ár ella soleiðis, sum limalandaráðstevnan ger av.

Grein 41

Varðveitslufólk

Aðalskrivari Sameindu Tjóða fær litið henda sáttmála í varðveitslu.

Grein 42

Undirskrift

Tað skal standa øllum ríkjum og landspartafylkingum í boði at skriva undir henda sáttmála á høvuðsstøð Sameindu Tjóða í New York frá 30.mars 2007.

Grein 43
Játta at vera bundin

Tey lond, ið skriva undir henda sáttmála, fáa staðfest hann við lóg, og tær landspartafylkingar, sum skriva undir, staðfesta hann formliga. Tað skal standa øllum ríkjum ella landspartafylkingum, ið ikki hava skrivað undir sáttmálan, frítt fyri at taka undir við honum.

Grein 44

Landspartafylkingar

1. ”Landspartafylking” skal merkja felagsskapur, ið sjálvstøðugu londini í einumhvørjum stórøki mynda, sum frá limalondum sínum hava fingið málsræði, tá ið tað kemur til mál, ið verða stýrd av hesum sáttmála. Í formliga váttanar- ella viðtøkuskjali sínum skulu hesar fylkingar kunngera, hvussu langt málsræði teirra røkkur, tá ið tað kemur til mál, sum hesin sáttmáli stýrir. Síðani skulu tær siga vørslufólkinum frá, um málsræði teirra verður munandi skert.

2. Hugtakið “limalond” skal í hesum sáttmála eisini fevna um slíkar felagsskapir, sum eru innan fyri mørkini fyri málsræði teirra.
3. Formlig skjøl, ið landspartafylking letur inn sambært grein 45, stykki 1, og grein 47, stykki 2 og 3 í hesum sáttmála, verða ikki taldar við.

4. Tá ið ræður um mál innan málsræði teirra, kunnu landspartafylkingar nýta valrætt sín á limalandaráðstevnuni við tí atkvøðutali, sum svarar til talið á limalondum teirra, ið eru partar av hesum sáttmála. Hesar fylkingar skulu ikki nýta atkvøðurætt sín, um nakað av limalondum teirra nýtir sín rætt, og øvut.

Grein 45

Kemur í gildi

1. Hesin sáttmáli kemur í gildi tríatiunda dag eftir, at tjúgunda staðfesta ella viðtikna formliga staðfestingarskjalið er latið inn.
2. Í teimum ríkjum ella landspartafylkingum, sum hava staðfest, formliga váttað ella viðtikið henda sáttmála, eftir at tjúgunda formliga staðfestingarskjali hesum viðvíkjandi er latið inn, kemur sáttmálin í gildi tríatiunda dagin, eftir at hetta teirra egna formliga staðfestingarskjal er latið inn.

Grein 46

Fyrivarni

1. Fyrivarni, ið eru ósambærilig við mál og mið í hesum sáttmála, verða ikki loyvd.
2. Fyrivarni kunnu verða tikin aftur nær sum helst.

Grein 47

Broytingar

1. Øll limalond kunnu koma við uppskoti til broytingar í hesum sáttmála og lata aðalskrivara Sameindu Tjóða tað. Aðalskrivarin skal boða limalondunum frá øllum broytingaruppskotum og biðja tey siga sær frá, um so er, at tey eru hugað fyri limalandaráðstevnu til tess at meta um uppskotini og gera úrskurð. Um so er, at í minsta lagi ein triðingur av limalondunum – innan fýra mánaðir eftir at tey hava fingið boðini – eru hugað fyri hesari ráðstevnu, skal aðalskrivarin kalla inn til ráðstevnuna, ið verður hildin undir ST-eftirliti. Aðalskrivarin skal senda øll tey broytingaruppskotini, sum ein meiriluti góðtekur, ið telur tveir triðing av teimum limalondum, sum vóru á fundi og sum atkvøddu, til ST-aðalfundin til samtyktar og síðani til øll limalondini til góðkenningar.

2. Broytingaruppskot, sum hevur fingið undirtøku og sum er góðkent samsvarandi 1. stykki í hesi grein, skal koma í gildi á tríatiunda degi, eftir at talið á formligum staðfestingarskjølum, sum eru innlatin, kemur upp á tveir triðingar av tí tali av limalondum, sum vóru á fundi tann dagin, tá ið tikið varð undir við broytingaruppskotinum. Síðani skal broytingaruppskotið koma í gildi hjá øllum limalondum tríatiunda dagin eftir, at tey hava latið sítt egna formliga staðfestingarskjal inn. Broytingaruppskotið skal bara vera skyldubindandi fyri tey limalond, ið hava góðtikið tað.

3. Um limalandaráðstevnan einmælt hevur samtykt tað, skal broytingaruppskot, sum er góðtikið og góðkent samsvarandi 1. stykki í hesi grein, sum bara sipar til 34, 38, 39. og 40. grein, koma í gildi fyri øll limalond á tríatiunda degi eftir, at talið á formligum staðfestingarskjølum, sum eru latin inn, er komið upp á tveir triðingar av tí tali av limalondum, sum vóru á fundi tann dagin, broytingaruppskotið varð góðtikið.

Grein 48

Uppsøgn

Limaland kann siga henda sáttmála upp við skrivligari fráboðan til aðalskrivara Sameindu Tjóða. Uppsøgnin fer at virka eitt ár eftir tann dagin, aðalskrivarin hevur fingið fráboðanina.

Grein 49

Atkomulig snið

Teksturin í hesum sáttmála skal gerast tøkur í atkomuligum sniði

Grein 50

Eftirfarandi orðingar

Arabisku, kinversku, ensku, fronsku, russisku og sponsku orðingarnar í hesum sáttmála hava sama gildi.

SUM VITNI UM TAÐ hava undirritaðu ráðharrar við lógligari fulltrú, hvør frá síni stjórn, skrivað undir henda sáttmála.